Ήταν ένα τέτοιο Σαββατόβραδο όταν από το Montefiore των φοιτητικών εστιών αποφασίσαμε να κατέβουμε στο κέντρο για την καθιερωμένη
ρουτίνα της διασκέδασης και εκτόνωσης που ακολουθούσαμε. Απερίσκεπτοι,
αποφασίσαμε να πάμε με το αυτοκίνητο· τα λεωφορεία ήταν αργά και αραιά, να περπατήσουμε βαριόμαστε. Πάρκαρα σε ένα
σκοτεινό δρομάκι πίσω από το Red και για το συνηθισμένο πρόγραμμα:
«προθέρμανση» στο αγαπημένο μας pub του κέντρου και μιαν
τελική εκτόνωση σε εκείνο το ελεεινό Red. H ζωντανή μουσική στο Brook δεν ήταν του γούστου
μας εκείνο το βράδι. Στο Red, όπως και στο pub πριν, ήπια αλόγιστα χωρίς να σκέφτομαι την επιστροφή στις εστίες: αρκετά
pints στο pub, lager και Guinness ή ότι έφερνε o Αδερφός από το bar. Έχασα το μέτρημά τους. Όχι ότι είχε ιδιαίτερη σημασία. Κάποια ώρα
μετά τα μεσάνυχτα, πριν την ώρα που έπεφτε η επίσημη αυλαία στο club, βγήκαμε
έξω, στο υγρό και κρύο αέρα του Southampton, ως συνήθως σιωπηλοί. Ήμουν άδειος από συναισθήματα ή σκέψεις για την
οικογένεια, και το κεφάλι βούιζε από τους χτύπους της μουσικής και ένιωθα την
επίδραση του αλκοόλ στην κυκλοφορία του αίματος, στον εγκέφαλο, και την ψυχή.
Μου ήταν οικεία αίσθηση. Ήξερα που πατούσα και που βρισκόμουν, η αυτοσυνείδηση
δεν είχε πλήρως χαθεί στην ομίχλη της μέθης.
«Τι λες; Να πάρουμε ταξί ή να γυρίσουμε με
το αυτοκίνητο;» ρώτησα. Όπως συμβαίνει συνήθως με τον Αδερφό, ενώπιον
τέτοιου είδους ερωτημάτων ή διλημμάτων προβάλει ένα πρόσωπο απορίας, σα να
υποβάλει ο ίδιος το ερώτημα, σηκώνει λίγο παραπάνω τους ώμους, χώνει το λαιμό
του βαθύτερα ανάμεσά τους, στρέφει τελικά το κεφάλι μακριά. Με λίγα λόγια γίνεται
αμφίσημος. Το είχε πάντα αυτό από τότε που ενηλικιώθηκε: να μην εκφέρει στιβαρή
άποψη, να μην γίνεται κατηγορηματικός, να αποφεύγει ευθύνες ακόμα και σε
μικρο-ζητήματα, να μην παίρνει και να αφήνει τους άλλους να παίρνουν αποφάσεις
εφόσον αυτές τους εμπλέκουν και επηρεάζουν. Θα έμελλε σε μένα λοιπόν να
αποφασίσω· άλλωστε εγώ ήμουν ο οδηγός, το αυτοκίνητο ήταν ιδιοκτησία μου, εγώ
και μόνον ήξερα αν αισθανόμουν κύριος του εαυτού μου. Το αλκοόλ βέβαια
επηρεάζει την κρίση, μετατοπίζει το κατώφλι δυαδικών κρίσεων, την διαχωριστική
γραμμή ανάμεσα σε ένα ναι και ένα όχι. Και μπήκαμε στο αμάξι. Δυο πιωμένοι
αλλοδαποί, στο κέντρο του Southampton, αργά ένα σαββατόβραδο μετά τη μεταμεσονύκτια
σχόλη των pubs και night-clubs, την αστυνομία σε επιφυλακή πανταχού παρούσα
να καραδοκεί. Αλλά ένιωθα κύριος του τιμονιού και του εαυτού μου. Το είχα
ξανακάνει πάμπολλες φορές στο παρελθόν, χωρίς τις επιπτώσεις που άκουγα εδώ και
εκεί.
Στο φανάρι του κεντρικού δρόμου στη στροφή
προς τη μεριά του campus και του τελικού και λυτρωτικού προορισμού, έβγαλα
flash κανονικά και έγκαιρα, περιμένοντας το πράσινο
έχοντας πλήρη συνείδηση του περιβάλλοντος χώρου. Όλο μου το είναι ή, τέλος
πάντων, αυτό που είχε απομείνει μετά τα τόσα ποτά, είχε αφοσιωθεί στην οδήγηση.
Ναι, ένιωθα απόλυτος κύριος του εαυτού μου, παρά τα πέντε ή έξι pint μπύρας που είχα καταναλώσει, αλλά αυτό θα μπορούσε να είναι μια από τις
πολλές ψευδαισθήσεις που δημιουργεί η υπερβολική κατανάλωση αλκοόλ και
παραδόξως μεγεθύνεται με την ποσότητα. Στο κάτω-κάτω αυτό μετρούσε, σκεφτόμουν:
πόσο συνετά και άπταιστα θα οδηγούσα τα δύο μίλια μέχρι το Montefiore. Συχνά
κοιτώ στους καθρέφτες σε τέτοιες φάσεις για παν ενδεχόμενο, ιδιαίτερα για τον
εντοπισμό περιπολικών γύρω μου, αλλά σε καμιά περίπτωση δεν ανησύχησα στο
παρελθόν ακόμα και αν βρισκόταν κοντά. Αλλά εκείνο το βράδι έσπασε ο διάβολος
το ποδάρι, και μετά από έναν ακόμα έλεγχο στον καθρέφτη, πριν ανάψει το πράσινο
για την τελευταία στροφή δεξιά, πήρε το μάτι μου το περιπολικό της αστυνομίας.
Ακριβώς πίσω από το αυτοκίνητό μου! Οι μαύρες σκιές των αστυνομικών στις
μπροστινές θέσεις, ευθυτενείς σαν dummies, ένιωθα να παρακολουθούν την παραμικρή μου κίνηση,
σίγουρα θα ξεψείριζαν την οδήγησή μου, θα σημείωναν την ελάχιστη στραβοτιμονιά,
ποιος ξέρει από ποιο σημείο από τότε που φύγαμε από το night-club. Τότε πραγματικά αναστατώθηκα,
η καρδιά άρχισε να χτυπάει γρήγορα και δυνατά. Δεν έπρεπε να χάσω την ψυχραιμία
μου· δεν σε σταματάει η αστυνομία αν δεν έχεις γίνει κάποιο παράπτωμα, αυτό
λέει ο νόμος, και αυτή η σκέψη κάπως με καθησύχασε -δεν υπήρχε (ακόμα) λόγος
πανικού. Κι ενόσω αντιλαμβανόμουν, δεν είχα υποπέσει, ούτε επρόκειτο με την
πείρα μου ως οδηγός και τη σχολαστική προσοχή που (πίστευα ότι) έδειχνα εκείνη
την νύχτα να υποπέσω σε παράπτωμα -σε παρανομία του ΚΟΚ. Τα φώτα του
περιπολικού στην κορυφή του δεν αναβόσβηναν. Καλό σημάδι. Μια σύμπτωση ήταν η
παρουσία του περιπολικού πίσω μου, κάτι περαστικό που έτυχε να βρεθεί πίσω μου
με άλλους σκοπούς.
Αφού πήρα τη δεξιά στροφή, λίγα μέτρα στον
παράπλευρο ίσιο δρόμο που θα μας οδηγούσε χωρίς άλλα φανάρια και εμπόδια στον
προορισμό μας, τα φώτα του περιπολικού που με ακολουθούσε, άρχισαν να
αναβοσβήνουν. Πανικός! «Ωχ, Αδερφέ, μας σταμάτησαν…» είπα. Αλλά, παρά
τον πανικό που άρχισε να με κυριεύει, με εξαιρετική προσοχή και όπως αρμόζει σε
έναν που (ακόμα πίστευε ότι) είναι απόλυτα κύριος των αισθήσεών του, έβγαλα
φλας, αποτραβήχτηκα και σταμάτησα στην άκρη του δρόμου. Ο συνοδηγός του
περιπολικού, ένας ψηλός κι εύσωμος αστυνομικός, κατευθύνθηκε με σταθερό,
απτόητο βήμα προς το παράθυρο μου, έσκυψε το βλοσυρό, επαγγελματικά ψυχρό,
αγέλαστο πρόσωπο, προς το τζάμι που είχα κατεβάσει και μου είπε: “Good evening, sir. Do you know why we stopped you?”. “Hi. No, I don’t know…”, απάντησα
κοφτά κοιτώντας τον λοξά με την άκρη του ματιού, ζαρωμένος πίσω από το τιμόνι. “Υour right indicator does not seem to work…”. “Oh, I’m sorry, I didn’t realize that.”
Μετά από μια βασανιστική παύση μερικών δευτερολέπτων, άκουσα
τη φράση που απευχόμουν, που αναβάθμισε την αρχική μου αναστάτωση σε πλήρη πανικό
για τις συνέπειες: “I think I can smell alcohol in your breath, sir. Can
you step out of the car, please, for a quick breathalyzer test?”
Φυσικά υπάκουσα. Είχα πλέον αποκοπεί από τον
χώρο γύρω μου. Στεκόμουν ανάμεσα στο περιπολικό και το αυτοκίνητο, σκυμμένο άβουλο
ράκος, μουδιασμένος και με το μυαλό θολωμένο, προσπαθώντας να αναλογιστώ τις
συνέπειες άμεσες κι έμμεσες: πρόστιμα, κατάσχεση διπλώματος, ίσως φυλάκιση και
απόλυση από μια καλή δουλειά; Οι οδηγοί των αυτοκινήτων που περνούσαν δίπλα
επιβράδυναν πριν από το περιπολικό με τις φωτεινές ράβδους να αναβοσβήνουν
ενοχλητικά. Αισθανόμουν ότι με παρατηρούσαν περιφρονητικά ή ως κάποιον κοινό
εγκληματία. Ο οδηγός του περιπολικού, που είχε ανάστημα ίδιο με το δικό μου και
μια ευγενικότερη φυσιογνωμία, παρέδωσε στον δήμιό μου τη συσκευή για το τεστ,
χωρίς να πει τίποτε. Ο άλλος πρόταξε τον μικρό σωλήνα και μου εξήγησε -με
αυστηρό ύφος πάντα- τι έπρεπε να κάνω: να πάρω μια βαθιά αναπνοή και να φυσήξω δυνατά
μέσα σωλήνα που προεξείχε από ένα κουτάκι με ψηφιακή οθόνη. Επιστράτευσα, ο
αφελής, την ελληνική κουτοπονηριά, για να σκαρφιστώ κάτι να ξεγελάσω το μηχάνημα
και το σύστημα. Δεν φυσούσα μέσα στον σωλήνα, φυσούσα απέξω, γύρω του.
Επανέλαβα το ‘κόλπο’ δυο φορές. Η οθόνη κατέγραφε μηδενικά. Ο δήμιος μου άρχισε
να χάνει την υπομονή του. Μου είπε σταράτα και σε αυστηρότερη πλέον φωνή ότι αν
δεν κάνω αυτό που μου ζητούσε για τρίτη και τελευταία φορά θα με συλλάμβανε για
άρνηση να κάνω το τεστ. Δεν είχα επιλογή από το να ακολουθήσω κατά γράμμα τις οδηγίες του. Η
μέτρηση ήταν «επιτυχής». Μου διάβασε την ένδειξη του breathalyzer, κάπου τρείς
φορές πάνω από το όριο. Πολύ υψηλή, από κάθε σκοπιά και με κάθε προαίρεση, καλή
ή κακή, να την έβλεπε κανείς. Δεν είχα μετρήσει τις μπύρες και τις μονάδες
αλκοόλ που είχα καταναλώσει, αλλά δεν ένιωσα έκπληξη σε κείνη η ένδειξη. Έπαιξα
κι έχασα, όπως λένε. Παραδόθηκα στα χέρια τους, στην μοίρα μου. Η τελευταία του ερώτηση ήταν: “How much did you have to drink?”. Ίσως
το καλύτερο θα ήταν να μην έλεγα τίποτε, αλλά ψέλλισα ψευδόμενος: “I had one pint…” Μου απήγγειλε το κείμενο που μέχρι τότε μόνον
σε ταινίες είχα ακούσει: “I am arresting you for driving on suspicion of drink driving... You do not have to say
anything. But it may harm your defence if you do not mention when questioned
something which you later rely on in court. Anything you do say may be given in evidence.” Αιωρούμουν πλέον πάνω από το κενό μιας αβύσσου, μόνος με τον εαυτό
μου, χωρίς θέληση, το μυαλό κενό από σκέψεις. Έπαψα να ακούω, να βλέπω γύρω μου,
να αντιλαμβάνομαι που βρισκόμουν και τι συνέβαινε. Είχα παραιτηθεί στην μοίρα
μου.
Μου άνοιξαν να καθίσω στο
πίσω κάθισμα του περιπολικού. Πήραν τα κλειδιά του αυτοκινήτου, αφού ζήτησαν
τον Αδερφό να βγει από αυτό. Ο Αδερφός πήρε σκυμμένος και αμίλητος το μακρύ
δρόμο για το Montefiore. Σε όλη τη
διάρκεια του επεισοδίου ήταν ένας αμίλητος θεατής. Πάρκαραν το αυτοκίνητο μου δεν
ξέρω που, μάλλον σε κάποια άκρη του δρόμου, και με οδήγησαν στο αστυνομικό
τμήμα. Έλπιζα να με αντιμετωπίσουν σαν έναν σοβαρό και μορφωμένο και απόλυτα
συνεργάσιμο κύριο, που από στιγμιαία απερισκεψία, αφέλεια και άγνοια και ατυχείς
περιστάσεις υπέπεσε σε ένα συγχωρητέο ανθρώπινο σφάλμα, που δεν έβλαψε εαυτό
και συνανθρώπους· και ότι αυτή η εντύπωση ανθρώπου που θα παρουσίαζα στο Τμήμα θα
λειτουργούσαν ως ελαφρυντικό στην περίπτωσή μου. Ο αστυνομικός που με συνέλαβε,
με παράδωσε στον αξιωματικό υπηρεσίας, όπως ο Πιλάτος τον Ιησού στους δημίους
του, κι αποχώρησε για να συνεχίσει την νυχτερινή του βράδια, έχοντας επιτελέσει
κατά τα φαινόμενα στο άψογο τη δουλειά για την οποία πληρωνόταν. Έμεινα πίσω με
τον ευγενικό αστυνομικό που οδηγούσε το περιπολικό, ως συνοδό και επιβλέποντα μου
για το υπόλοιπο της διαδικασίας. Ο αξιωματικός υπηρεσίας πίσω από ένα γκισέ, με
το ίδιο σοβαρό σχεδόν εχθρικό ύφος, σαν να μου έλεγε: «σε τσακώσαμε στο
πράσα, πονηρέ αλλοδαπέ, που ήρθες στη χώρα μας και παραβιάζεις τους νόμους»,
ζήτησε τα στοιχεία μου και κάποια μορφή ταυτοποίησης. Τα κατάγραψε στον
υπολογιστή του. Φακελωνόμουν. Διαπιστώνοντας την ελληνική ιθαγένειά μου, του
πέρασε η φαεινή σκέψη την οποία και ανάφερε στο συνοδό μου: “I think we need to call the Greek Embassy.” Αν είναι δυνατό, σκέφτηκα, περασμένα μεσάνυχτα, για ένα επεισόδιο
σαν και αυτό, που ακόμα στη συνείδηση μου φαινόταν ως ανάξιο λόγου πταίσμα, να
ανησυχούσαν κοτζάμ πρεσβεία. Δεν έμαθα αν τελικά τηλεφώνησε την πρεσβεία και, τέτοια
περασμένη ώρα, βρήκε κάποιον πρόθυμο στην άλλη άκρη της γραμμής ή αν κατάλαβε
την ανοησία του.
Ο ευγενικός συνοδός μου
εξήγησε σε φιλικό ήρεμο τόνο ότι, βάσει πρωτοκόλλου, θα γινόταν και ένα δεύτερο
τεστ, επίσημο, ακριβές και τελειωτικό, δυο ώρες μετά το πρώτο. Η ένδειξη του
δεύτερου τεστ, που λόγω χρόνου αναμενόταν χαμηλότερη από το πρώτο -το επί τόπου
προσεγγιστικό με τον breathalyser, θα χρησιμοποιούταν ως αποδεικτικό
στοιχείο στο δικαστήριο, πέραν αμφισβήτησης. Στο δικαστήριο! Οι λιγοστές
ελπίδες που είχα αναζωπυρώθηκαν, πριν παραιτηθώ και πάλι στη μοίρα μου, από την
κούραση, την επωδό της μέθης, την ψυχική εξάντληση, τη δίψα και την πείνα. Ναι,
είχα αφεθεί στη ροή γεγονότων πέρα από τον έλεγχο μου: ό,τι ήταν να γίνει ας
γινόταν. Πέρασαν από το μυαλό μου οι στιγμές φόβου και αγωνίας ενόψει κάποιου
επερχόμενου τέλους, που υποθέτω κυριεύουν καταδικασμένους σε μακροχρόνια φυλάκιση
ή θάνατο. Η αγωνία μου, βέβαια, ωχριούσε μπροστά στις αντίστοιχες δικές τους,
αλλά ήταν χαρακτηριστική και πραγματική. Πάντως, το αλκοόλ με τις χαλαρωτικές
του ιδιότητες αναμφισβήτητα βοηθούσε.
Με οδήγησε σε ένα κελί,
κελί προσωρινής κράτησης, αλλά άφησε την πόρτα ανοιχτή. Θα έδινα την εντύπωση
συνεργάσιμου και συγκροτημένου ανθρώπου που από τη στιγμή της σύλληψης του επέδειξε
«κόσμια διαγωγή». Όλα είχαν ένα το ίδιο χλωμό χρώμα, κάτι ανάμεσα σε κίτρινο
και μπεζ, σε εκείνο το κελί: οι τοίχοι, η σιδερένια πόρτα, ο πάγκος που
καθόμουν, η λεκάνη της τουαλέτας στο βάθος. Δεν άντεχα και την χρησιμοποίησα με
την πόρτα να χάσκει πίσω μου χωρίς να ρωτήσω. Όλα φαινόταν ήσυχα στο «τμήμα»
εκείνη τη νύχτα κι εγώ μάλλον ο μοναδικός συλληφθείς ή, ίσως, ήταν ακόμα
σχετικά νωρίς για τις σοβαρότερες περιπτώσεις. Κάθισα, μοιραίος, με γερμένους
ώμους, πεσμένο κεφάλι, τις παλάμες στον πάγκο, και περίμενα.
Έγινε και το δεύτερο τεστ,
από τον «ειδικό» της υπηρεσίας, με ένα πιο περίπλοκο και ακριβές μηχάνημα,
παρουσία του συνοδού μου, το οποίο απέδειξε, οριστικά και αμετάκλητα, ότι εκείνο
το βράδι οδήγησε υπό την επήρεια αλκοόλ, αλκοόλ που η ποσότητα στην αναπνοή μου
ξεπερνούσε κατά πολύ το νομικά επιτρεπτό όριο. Επίσημα πλέον η αστυνομία
υπέβαλλε κατηγορητήριο με τον λόγο και τα στοιχεία της σύλληψης. Θα δικαζόμουν
εν ευθέτω χρόνω και αν ο δικαστής με έβρισκε ένοχο θα με τιμωρούσε ανάλογα. Δεν
ήταν ώρα για τέτοιες σκέψεις και αγωνίες. Με φωτογράφισαν ανφάς και προφίλ, ο
συνοδός μου πήρε τα αποτυπώματα, ανοίγοντας μια φιλική και καθησυχαστική
κουβέντα σχετικά με το επάγγελμά μου. Διέκρινα στο χαμόγελο και στα λόγια του κάποιο
σεβασμό για τη δουλειά που έκανα, τις γνώσεις και τα πτυχία μου, τη μόρφωσή μου
και το χειρισμό της ξένης γλώσσας. Μου πέρασε η ανόητη φευγαλέα σκέψη πως αν
ήταν στο χέρι εκείνου του αστυνομικού ίσως να «έκανε τα στραβά μάτια» και έφευγα
ελεύθερος χωρίς επιπτώσεις: «Πως μεταχειριζόμαστε έναν τέτοιον άνθρωπο ως
κοινό εγκληματία, όταν το μόνο του παράπτωμα ήταν να πιει μερικές αθώες μπύρες
ένα σαββατόβραδο με τον αδερφό του;» ίσως ο ίδιος να αναρωτιόταν,
αναπολώντας και δικές του παρόμοιες παρεκτροπές από το νόμο. Ουδείς αναμάρτητος
σε αυτόν τον κόσμο. Τέλος πάντων, με άφησαν να φύγω, αφού κράτησαν τα κλειδιά
του αυτοκινήτου μέχρι την επομένη και μέχρι να αποδειχτεί ότι ξεμέθυσα κάτω από
τα νόμιμα όρια, χάριν κάποιου πρωτοκόλλου κι αυτό.
Πως βρήκα το δρόμο για το Montefiore για τις φοιτητικές εστίες και το δωματιάκι του Αδερφού δεν ξέρω. Ήταν χειμώνας
μεσονυχτίς, η νύχτα ήταν υγρής και κρύα. Αλλά δεν κρύωνα, μόνον το κεφάλι μου
βούιζε. Το μόνο που ήθελα ήταν να κοιμηθώ, ο ύπνος να διαγράψει τον πραγματικό εφιάλτη
της βραδιάς, το επεισόδιο να κλείσει προσωρινά. Οδηγούμενος από ένστικτο κάπως
βρέθηκα στο προαύλιο του συγκροτήματος των φοιτητικών εστιών, κάτω από τους
λαμπτήρες που φώτιζαν το χώρο και το πάρκινγκ μπροστά τους. Δεν υπήρχε ανθρώπινη
ψυχή γύρω μου, η παγωμένη ησυχία της νύχτας διακοπτόταν από τον ήχο κάποιου περαστικού
αυτοκίνητου. Οι φοιτητές κοιμόντουσαν βαθιά, και ο Αδερφός ακόμα βαθύτερα.
Πρόσβαση στο κτίριο τέτοια ώρα ήταν αδύνατη, όταν ακόμα και καταλληλότερες ώρες
στην διάρκεια της μέρας ήταν προβληματική για κάποιον παρείσακτο χωρίς τη
συνοδεία κάποιου ένοικου. Άρχιζα να πετάω πετραδάκια στο παράθυρο του Αδερφού
στον δεύτερο όροφο. Πέντε και δέκα πετραδάκια, το ένα μετά το άλλο, για μισή
και μία και παραπάνω ώρα, χωρίς ανταπόκριση από μέσα. Η κουρτίνα κρεμόταν
ακίνητη, τα φώτα σβηστά. Άρχισα να απελπίζομαι, να εκνευρίζομαι και να κρυώνω.
Τέτοια αναισθησία από τον Αδερφό! Τελικά, μετά από αναρίθμητες προσπάθειες, το
φως του δωματίου του άναψε, η κουρτίνα τραβήχτηκε, ο Αδερφός μισοκοιμισμένος
κατέβηκε να μου ανοίξει. Έπεσα χωρίς κουβέντες στο sleeping bag -ένα ξεπαγιασμένο ράκος,
παραδομένο σε μιαν ακραία εξάντληση, ψυχή τε και σώματι. Έξω άρχισε δειλά-δειλά
να ξημερώνει.
Το άλλο πρωί, της Κυριακής, πέρασα από το αστυνομικό
τμήμα να πάρω τα κλειδιά του αυτοκινήτου που είχαν κατασχέσει και το
αυτοκίνητο. Ο αξιωματικός υπηρεσίας, πριν μου παραδώσει τα κλειδιά, μέτρησε
ξανά το αλκοόλ μου στην αναπνοή. Με ένα σαρδόνιο χαμόγελο μου είπε ότι έπρεπε
να είχα πιεί πολύ το προηγούμενο βράδυ, καθώς μετά από τόσες ώρες αποχής βρισκόμουν
μόλις κάτω από το νόμιμο όριο. Πάντως αρκετά ώστε να μου δώσει τα κλειδιά και
να οδηγήσω, από εκεί που το είχαν αφήσει. Έφυγα με hangover κατευθείαν για το σπιτάκι μου για να συνεχίσω έναν πολυπόθητο ύπνο. Ήταν
το τελευταίο σαββατοκύριακο που θα τα πίναμε με τον Αδερφό στο Southampton. Ποιος τελικά
έφταιξε για την κακοτυχία μου; Το μυαλό μου εξακολουθούσε να αναζητεί
δικαιολογίας και ελαφρυντικά, μετατόπιση ευθύνης και ενοχών. Λογικές
αντιδράσεις, με βάση την οικογενειακή και εθνική νοοτροπία αποποίησης ευθυνών
-μεταξύ άλλων, αλλά δεν βοηθούσε στο ελάχιστο σε κείνη και ανάλογες περιστάσεις.
Όφειλα να αναλάβω ακέραια την ευθύνη των πράξεων μου, να αντιμετωπίσω και να διαχειριστώ
τις συνέπειές της. Αφορούσε αποκλειστικά εμένα, ως έναν οδηγό υπό επήρεια. Θα
την αναλάμβανα, μόνος· δεν υπήρχαν εναλλακτικές επιλογές. Με παρηγόρησε εκ των
υστέρων η αξία που προσφέρουν εμπειρίες σαν και αυτήν, η ένταση των εντυπώσεων
που αφήνουν, τους κλυδωνισμούς και αλλαγές που φέρνουν στην ζωή ανεξάρτητα από
το αν είναι δυσάρεστες ή ευχάριστες.