To τεχνολογικό boom πλησίαζε στο τέλος του, επερχόταν κορεσμός και υπερπροσφορά στην αγορά στις τηλεπικοινωνίες ειδικότερα, ο ανταγωνισμός των πολλών πλέον εταιριών που καβάλησαν το άρμα των νέων τεχνολογιών πίεζε προς το κάτω τα περιθώρια κέρδους. Η εταιρία μου, αυτή η μεγάλη πολυεθνική εταιρία, που το μέγεθος, το εύρος και το πλάτος των εργασιών της, με προκαλούσε δέος και, για κάποιον ανεξήγητο λόγο, η απασχόλησή μου σε αυτήν μια μικρή έπαρση, άρχισε να λαμβάνει μέτρα της για να διατηρήσει αποδόσεις των μεγάλων κεφαλαίων που επένδυσε, να περισώσει την κερδοφορία της· το κέρδος συνιστά το εκ των ων ουκ άνευ στη λειτουργία του καπιταλιστικού συστήματος. Τα σύννεφα πάνω από το «Κέντρο» του Reading άρχιζαν λοιπόν να μαζεύονται πυκνά και σκοτεινά. Η τεράστια παραγωγική μονάδα στα Midlands, ιδιοκτησία της εταιρίας χάριν κάποιου στρατηγικού πλάνου από δεκαετίες, λειτουργούσε πολύ κάτω από τη χωρητικότητά της και επομένως ασύμφορα πουλήθηκε για να ενοικιαστεί από την ίδια αργότερα. (Μας διεμήνυσαν ότι η ενέργεια αυτή είχε καθαρά λογιστικό χαρακτήρα.) Μετά ήρθε η απόφαση για την ανάθεση της παραγωγής νέας τεχνολογίας προϊόντων, αλλού, μακριά. Το εργοστάσιο θα έβαζε λούκι μόλις έκλεινε ο κύκλος ζωής των προϊόντων που παράγονταν εκεί. (Μας διεμήνυσαν -ίσως και να ήταν και κάποια ψευδαίσθηση που καλλιεργήθηκε από τους μάνατζερ του «Κέντρου»- ότι μπορεί η παραγωγή να μεταφερόταν αλλού, αλλά το «Κέντρο» θα παρέμεινα στη σχεδιαστική και ερευνητική πρωτοπορία της εταιρίας: είχαμε ανεκτίμητη εμπειρία και ταλαντούχους μηχανικούς στον τομέα.) Μετά από λίγο και οι τελευταίες ψευδαισθήσεις διαλύθηκαν: ο γενικός διευθυντής, και στρώματα μεσαίων μάνατζερ, ανάμεσά τους και ο Keith, και πολλοί συνάδερφοι απολύθηκαν. Σκανδαλιστήκαμε με την αποζημίωση που διεκδίκησε και πήρε τελικά ο γενικός διευθυντής. Σαστίσαμε με το αναπάντεχο της θεομηνίας και απορήσαμε για το αδίστακτο, αόρατο χέρι πίσω από τέτοιες εταιρικές αποφάσεις. Βρισκόμαστε πολύ κάτω στην πυραμίδα για να ξέρουμε ποιος κινεί τα νήματα, ποιος κατέχει την πραγματική εξουσία. Ό,τι και όποιος να ήταν, η απόφαση πάρθηκε σε λίγες ώρες μετά από λίγη αριθμητική, χωρίς έγνοια για τις επιπτώσεις σε ανθρώπινες ζωές, ενώ το όλο εγχείρημα υλοποιήθηκε κλινικά και ψυχρά. Αλλά αυτός είναι ο καπιταλισμός, κάποιος θα αντέτασσε. Την εξυγίανση και τα ηνία αυτού που απέμεινε από το «Κέντρο Τεχνολογίας», ανέλαβε ο ψηλός και μελαχρινός Γάλλος μάνατζερ, που πολλοί από τον είχαν κόψει να συμμετέχει σε μια σύντομη και ύποπτη συνάντηση με ένα επιτελείο που μας επισκέφτηκε από την μητρική. Έκτοτε οι φήμες οργίαζαν· η «ανασυγκρότηση» ήταν βέβαια.
Εγώ επέζησα τις περικοπές, τσεκούρωμα
καλύτερα, μαζί με μερικούς ακόμα στην αποδεκατισμένη και ακέφαλη πλέον πρώην
ομάδα του Keith. Ο Keith εξαφανίστηκε από τα γραφεία μας αυθημερόν μαζί με μια σειρά από άλλους μεσαίους
μάνατζερ που απολύθηκαν. Ήταν το τελευταίο φθινόπωρο του 1999, της χιλιετίας σύμφωνα
με τη λαϊκή σύμβαση των στρογγυλών αριθμών, με ανάμικτα συναισθήματα που μόλις
είχα επιβιώσει έναν ακόμα γύρω απολύσεων στην εταιρική καριέρα μου. Παρά τις
φιλοφρονήσεις όμως και προσπάθειες καθησυχασμού από τον Γάλλο διευθυντή μας, και
κάτι φανταχτερές παρουσιάσεις σχετικά με το αναθεωρημένο σχήμα και το «όραμα»
και την φρέσκια «στρατηγική» του Κέντρου, πέρα από τους ιθύνοντες του πυρήνα
της διεύθυνσης, λίγοι απλοί στρατιώτες πήραν στα σοβαρά. Αποφάσισα να φύγω.
O Eric D ήταν ένας contractor, που μαζί με τον γέροντα ομότιμό του, με
έμπασαν στα χρηματιστηριακά. Και οι δύο είχαν προσληφθεί από το «Κέντρο» για
κάποιες επείγουσες ανάγκες, πριν ακόμα γεννηθούν υποψίες για το μέλλον του. Ο Eric, ισόβιος
και αυτός ανάδοχος έργων μικρής διάρκειας, διαφήμιζε σε μένα στα εισοδηματικά
πλεονεκτήματα μιας τέτοιας εργασιακής σχέσης, παρά την προσωρινότητά, την
αστάθεια, την αβεβαιότητα, την ανασφάλεια και τα άλλα ψυχολογικά, που τους «μόνιμους»
σαν και μένα υποτίθεται ότι δεν μας απασχολούσαν. Η τεράστια, τελευταίας
τεχνολογικής λέξης ΒMW, με την οποία πηγαινοερχόταν από το Northfield του Birmingham σχεδόν καθημερινά, ήταν μια ακόμα αδιάψευστη μαρτυρία των
πλεονεκτημάτων του να είναι κάποιος ανάδοχος – μας είχε πει παρεμπιπτόντως.
Ήταν ένας αξιαγάπητος, μικρόσωμος, νέγρος Τζαμαϊκανός, ο Eric, μ’ ένα
εύκολο μεταδοτικό γέλιο, που ζούσε στο Birmingham με την οικογένεια του. Δουλεύοντας πίσω
από τον εργαστηριακό πάγκο του, δεν έχανε στιγμή από τις ατέρμονες ραδιοφωνικές
μεταδόσεις του αγαπημένου τους σπορ, του κρίκετ, όταν έπαιζαν οι West Indies.
Με αφορμή τις γειτονιές και στέκια του Birmingham με τα οποία
ήμουν οικείος από τον καιρό εκεί, αλλά κυρίως τεχνικά θέματα που για κάποιο
λόγο είδε σε μένα έναν γκουρού γνώσης και εμπειρίας για τα οποία θα μπορούσε να
αποταθεί και να αντλήσεις ιδέες και γνώσεις – to pick my brains, που λένε. Όταν το συμβόλαιο
του με το «Κέντρο» έληξε κατέληξε σε μια τεχνολογική start-up, που κατά πρωτοφανή
τρόπο το κέντρο ανάπτυξης της στήθηκε στο Birmingham, δηλαδή σε μια πόλη που το όνομά της
είχε ταυτιστεί με την παρακμή της μανουφακτούρας στην Αγγλία, εξακολουθούσε να
με τηλεφωνεί για τεχνικές συμβουλές, αλλά και για να με δελεάσει να εργαστώ στην
start-up όπου είχε αναλάβει το
ρόλο κάποιου μάνατζερ. Τα λεφτά ήταν πολλά, πολύ καλά, ασύγκριτα με αυτά που
μας έδινε η πολυεθνική. Δεν μου έκρυψε ότι η στρατολόγηση μου θα του απέφερε
κάποιο μπόνους, αλλά δεν είδα τίποτε το μεμπτό εκεί.
Στην αρχή το όλο εγχείρημα, ο τρόπος και τόπος
που στήθηκε η νέα εταιρία ex nihilis, οι απίστευτοι
μισθοί που πρόσφερε, η απίστευτη ροή κεφαλαίων από κάποια επενδυτική εταιρία με
έδρα το Hong Kong, όλα αυτά μου
δημιούργησαν υποψίες και δισταγμό. Τελικά, μέσα από το βαρύ κλίμα των
δυσάρεστων εξελίξεων στο Κέντρο του Reading, χωρίς ευκρινές αντικείμενο δουλειάς, χωρίς
προοπτική για την ειδικότητα μου από ό,τι φαινόταν, χωρίς συναδέρφους να
στηριχτώ, πήρα την απόφαση να επιστρέψω στο Birmingham. Τα λεφτά ήταν καλά -χωρίς αμφιβολία. Το
εισόδημα και η περιουσία, που είχαν ήδη γίνει σημαντικό μετρήσιμο συστατικό της
επαγγελματικής αξίας και γενικότερα της ύπαρξης, όχι μόνον θα διατηρούνταν αλλά
και θα αυξάνονταν δραματικά. Η J
και ο A θα έμεναν εκτός του μεγαλύτερου σχήματος των πραγμάτων και σχεδίων μου:
απλώς θα ενημερωνόταν με την τετελεσμένη απόφαση μου. Με την αλλαγή δουλειάς,
με την καινούργια να αρχίζει ουσιαστικά με τον καινούργιο χρόνο και «χιλιετία»
θα μου δινόταν η ευκαιρία να περνούσε Χριστούγεννα και Πρωτοχρονιά, δυο
γιορταστικές βδομάδες με την J
και τα παιδιά στο Weston. Το επιζητούσε από καιρό η J κάτι τέτοιο και,
σκέφτηκα, θα την ικανοποιούσε και χαροποιούσε και θα γινόταν «μεγάλη η χάρη μου».
Πριν τα Χριστούγεννα χρειάστηκε να πεταχτώ στο
Birmingham να
γνωρίσω το αφεντικό, μετά από μιαν απρόσωπη τηλεφωνική συνέντευξη που είχαμε
ενώ ήμουν στο Reading, και μαζί του το καινούργιο μου περιβάλλον. Ο Hugh B, πίσω από ένα αφράτο, ροδοκόκκινο, στρογγυλό
πρόσωπο και διανοουμενίστικα γυαλιά ήταν κατηγορηματικός στα λόγια του: για τις
προοπτικές της εταιρίας, για τις φιλοδοξίες του να ξεφτιλίσει τον ανταγωνισμό
από τα μεγαθήρια, να την φέρει στην κορυφή, για τα πλούτη από τις περιζήτητες
μετοχές όταν αυτή θα γινόταν ανώνυμη εταιρία για τον ίδιο και τους εργαζόμενους
στους οποίους θα έδινε ένα κομμάτι. Ήταν σίγουρος για τον εαυτό του, έπλεε σε
πελάγη αυτοπεποίθησης, που όμως φάνηκε ότι δεν στηριζόταν σε κάποια εις βάθος τεκμηριωμένη ανάλυση της πραγματικότητας και
σε κάποιον επιμελή σχεδιασμό, ενώ η τεχνική κατάρτιση του ίδια ήταν γενική και
περιορισμένη. Με μια λέξη θα τον χαρακτήριζα αιθεροβάμονα.
Ένα μεγάλο μέρος της αυτοπεποίθησης του,
διαπίστωσα αργότερα, οφειλόταν σε μιαν γερή οικονομική βάση που μια πλούσια
σύζυγος και κάτι κληρονομικά ή και τα δύο του είχαν εξασφαλίσει, καθώς και το
ότι το μέγιστο μέρος του επιχειρηματικού ρίσκου θα το επωμίζονταν οι επενδυτές
από το Hong Kong, τους οποίους είχε
καταφέρει να πείσει για τις υψηλές πιθανότητες επιτυχίας του εγχειρήματος, για
το business case. Ήταν νεότερος από μένα, τον Eric, έναν βετεράνο μηχανικό της αμυντικής
βιομηχανίας που έβγαλε από την σύνταξη και έπεισε να δουλέψει για αυτόν. Και
αυτή η φαινομενικά μεγαλύτερη επιτυχία σε καριέρα και ζωή, από μεγαλύτερους σε
ηλικία στη δούλεψη του, πρόσδιδε αέρα στη διοικητική του αυθεντία. Η δυσλεξία
που πρόδιδαν τα e-mail του δεν στεκόταν εμπόδιο σε διαπραγματεύσεις και έναν διευθυντικό ρόλο
σχεδόν απόλυτης εξουσίας στο ανθρώπινο περιβάλλον της εταιρίας. Οι δυο
συνεταίροι του ήταν ανθρωπάκια και τοποθετημένοι σε διευθυντικά περιφερειακούς
ρόλους· ο Hugh κινούσε τα νήματα και αλίμονο στους εργαζόμενους, που είχε προσλάβει,
αν δεν ακολουθούσαν τις συχνά αντιφατικές ντιρεκτίβες που ανακοίνωνε στην
πορεία ανάπτυξης και παραγωγής του πρώτου προϊόντος.
Οι αρχικές εντυπώσεις από τον Hugh ζύγισαν αρνητικά και
σε βάρος της απόφασης η οποία όμως είχε ήδη ληφθεί. Το Birmingham, από μιαν
περίεργη κι εν πολλοίς ανεξήγητη νοσταλγία που το παρελθόν και οι αναμνήσεις,
καλές ή κακές, δημιουργούν μέσα μας, ασκούσε μια έλξη και πρόσφερε την αμυδρή
πιθανότητα να ξεκινούσα ένα ακόμα μικρό κομμάτι της ζωής μου εκεί. Όσο και αν
το παρελθόν και τα νιάτα δεν αναβιώνονται. Η έδρα της καινούργιας δουλειάς
βρισκόταν στο Small Heath, μια φτωχική
συνοικία πέρα από το κέντρο της πόλης, με τον πυρήνα του πληθυσμού της να
αποτελείται από μουσουλμάνους μετανάστες· μια συνοικία για την οποία η πρώτη
μου περίοδο στο Birmingham είχε σχηματίσει αρνητικές υποδηλώσεις, ίσως κι από τις γνώριμες σε
όλους μας πολιτιστικές και ρατσιστικές προκαταλήψεις. Στο parking του βιομηχανικού
κτήριο που το ισόγειό του μας στέγαζε, ανάμεσα σε αποθήκες και επιχειρήσεις
ταπεινότερων δραστηριοτήτων, τα μόνα στοιχεία που μαρτυρούσαν μια φιλόδοξη start-up με στιβαρές επενδυτικές
πλάτες, που σκόπευε στη σχεδίαση μοντέρνας τεχνολογίας προϊόντων που θα
σχεδιάζονταν κάτω από την στέγη του, ήταν παραταγμένα τα πολυτελή σπορ αυτοκίνητα
του Hugh και των
δύο συνεταίρων του, διαφορετικά για κάθε εποχή του χρόνου. Στο εσωτερικό
επικρατούσε χάος. Χάος μέχρι τις σχεδόν νυχτερινές ώρες ενός ωραρίου που η
τήρηση πέρα των νόμιμων ορίων εργασίας ήταν σιωπηρή απαίτηση του αφεντικού.
Γιατί άλλωστε μας χρυσοπλήρωνε; Χάος από την πρόχειρη εργονομία ενός χώρου με
στοιχειώδη επίπλωση, από το πήγαινε-έλα εργαζομένων με διαφορετικούς ρόλους σε
έναν ασφυκτικά μικρό χώρο, την ευδιάκριτη προστακτική φωνή του Hugh να αντηχεί
περιοδικά, την συνεχή αναδιάταξη του χώρου μιας επιχείρησης εν τη γενέσει της,
τις καθημερινές deliveries επίπλων και οργάνων. Η ευταξία, η οργάνωση, η ωριμότητα, η εργασιακή
νηφαλιότητα του προηγούμενου περιβάλλοντος, προϋπόθεση παραγωγικότητας, πέρα
από την εντατικοποίηση της εργασίας, θα μου έλειπε. Στο άλλο σκέλος της
ζυγαριάς, το χρήμα, ο παχυλός μισθός, βάραινε περισσότερο από τον Hugh, το Small Heath, το χάος
–από το περιβάλλον και τους ανθρώπους. Συμβαίνει συχνά στη ζωή μας – η έκσταση
του χρήματος να μας συνεπαίρνει. Η J και τα παιδιά δεν μπήκαν
στη ζυγαριά για τρίτη φορά, ελάχιστα ψήγματα έκανε η σκέψη για την υποτίθεται
οικογένειά. Αυτό θα γινόταν η αφορμή για να επέρθει μια κρίση από τα χρόνια
προβλήματα που σκούπιζα κάτω από το χαλί.