Εφηβικά 13 - Διάβασμα, και Πάλι Διάβασμα

Από μικρό παιδί περιτριγυριζόμουν από βιβλία. Πολλά βιβλία. Βιβλία μετρημένα σε εκατοντάδες και χιλιάδες, αραδιασμένα σε δεκάδες σειρές από ράφια. Βιβλία που είχε μαζέψει, κληρονομήσει ή αγοράσει ο Πατέρας στα νιάτα του κι εξακολουθούσε να συλλέγει στο υπόλοιπο της ζωής του. Τα μετρούσα, τα ταξινομούσα, τα τακτοποιούσα, τα ξεφύλλιζα. Αργότερα σφράγιζα με το ονοματεπώνυμο μου όσα θεωρούσα ότι μου ανήκουν και τα υπέγραφα ιδιόχειρα. Δημιουργούσα έτσι και την δική μου μεγάλη συλλογή. Και βέβαια πολλά από αυτά τα διάβαζα. Διάβαζα πολύ, διάβαζα με επιμονή, διάβαζα συστηματικά: με υπογραμμίσεις των κύριων ιδεών και σημείων που θα έθιγε ο συγγραφέας, με σημειώσεις στα περιθώρια τους και σε σημειωματάρια. Όχι απλώς τα διάβαζα, αλλά τα μελετούσα, σε πλάτος και βάθος, με το ιδιαίτερο, ατομικό σύστημα και στυλ μελέτης που ανάπτυξα αυθόρμητα, κι όπως διαπίστωσα ότι ταίριαζε με τις αντιληπτικές μου ικανότητες και ιδιαιτερότητα, καθώς έκανε πιο αποτελεσματική τη συσσώρευση γνώσης και την κατανόησή της. Η συχνότητα ανάγνωσης και μελέτης βιβλίων και η αφοσίωση στο διάβασμα παρέμειναν σχεδόν αμείωτες από την παιδική ηλικία μέχρι σήμερα και, ελπίζω, μέχρι λίγες μέρες πριν τον θάνατο του πνεύματος. Για αυτό το περιβάλλον που μεγάλωσα, την ευκαιρία και το προνόμιο που είχα ως παιδί και νέος, νιώθω τυχερός και ευγνώμων.  

Ο Πατέρας συχνά αυτο-παινευόταν και αυτο-συγχαιρόταν μπροστά σε άλλους, ως ο χαρισματικός παιδαγωγός που μου δίδαξε ανάγνωση πολύ πριν συμπληρώσω τον τέταρτο χρόνο της ηλικίας μου, ξεκινώντας από τα ονόματα των βαρκών στο λιμανάκι της Ύδρας και τις ταμπέλες μαγαζιών της Θεσσαλονίκης. Τις καταδύσεις από μικρή ηλικία σε ένα αδιάκοπο, συνεχές διάβασμα, τις καθιστά εθιστικές. Ο φανατικός αναγνώστης, ο «βιβλιοφάγος» -το bookworm, «ξεκοκκαλίζει» βιβλία με ρυθμούς που διατηρούνται αμείωτοι στην διάρκεια της ζωής του κι ενίοτε  επιταχύνονται από κάποια μορφή θετικής ανάδρασης στο πνεύμα ή με το κατάλληλο περιβάλλον. Με έναν άπειρο κόσμο γνώσης να απλώνεται μπροστά του, ξανοίγεται σε νέα θέματα, νέους συγγραφείς, νέες πηγές: όπως μεγαλώνει ένα δέντρο -το «δέντρο της γνώσης» εν προκειμένω, από ένα κορμό που γρήγορα ψηλώνει και διευρύνεται, ξεπετάει κλαδιά και παρακλάδια προς όλες τις μεριές. Έτσι, από τα πρώτα χρόνια του σχολείου μέχρι σήμερα, αδιάσπαστα και με λίγο-πολύ ακατάπαυστους ρυθμούς, πέρασαν εκατοντάδες, ίσως και χιλιάδες βασανισμένα στα χέρια μου βιβλία, στα οποία πάντα εσκεμμένα και με ικανοποίηση άφηνα σημάδια αυτού του σχολαστικού και φανατικού αναγνώστη: τις υπογραμμίσεις, τις σημειώσεις στο περιθώρια, τις διπλωμένες σελίδες, τις γκριζόμαυρες ή λαδωμένες δαχτυλιές, το επίθετο και την υπογραφή μου με την ημερομηνία ολοκλήρωσης στη γωνιά μιας από τις πρώτες σελίδες, αργότερα τη σφραγίδα με το όνομά μου (έχοντας με την ενηλικίωση σπεύσει να αποκτήσω σφραγίδα κι επαγγελματικές κάρτες ως κάποια αυτό-επιβεβαίωση μιας κατά τ’ άλλα αφανούς επιστημονικότητας και λογιότητας). Όλα θα γινόταν ενδείξεις για τους μεταγενέστερους ότι ο υποφαινόμενος τίμησε με χρόνο και πνευματική συγκέντρωση, κάποιαν όχι αμελητέα περίοδο της ζωής του, το συγκεκριμένο βιβλίο και τον συγγραφέα του. Και διάβαζα κάθε λογής πονήματα, χωρίς ιδιαίτερες διακρίσεις και προτιμήσεις: λογοτεχνικές νουβέλες και διηγήματα, φιλοσοφικά δοκίμια, επίκαιρες πολιτικές αναλύσεις, κριτικές τέχνης, επιστημονικά άρθρα και βιβλία, και τα λοιπά, και τα λοιπά.

Οφείλω να καταγράψω μερικές κοινότοπες αλήθειες επί του θέματος, γιατί καταλαμβάνει ένα μεγάλο κομμάτι της ζωής «βιβλιοφάγων» σαν και μένα. Η επιγραμματική μεταφορά του Uberto Eco, ότι το διάβασμα βιβλίων μας επιτρέπει να ζήσουμε πολλές ζωές πέρα από την δική μας, μου αρκεί για να δικαιολογήσω τις ατέλειωτες ώρες που αφιερώνω σκυμμένος σε βιβλία. Πράγματι, το διάβασμα, ιδιαίτερα μυθιστορημάτων και ιστοριών, με μεταφέρει κάθε φορά σε διαφορετικούς τόπους και εποχές, κοινωνίες και ανθρώπινες ψυχές, που σχηματίζονται από τις λέξεις και φράσεις του συγγραφέα στο νου μου. Οι χαρακτήρες σε αυτά, οι δράσεις και τα πάθη τους με συγκινούν. Στη διάρκεια της ιστορίας τους ταλαντεύομαι ανάμεσα σε συναισθήματα χαράς και λύπης, γελάω μέσα μου και συγκινούμαι, συντονίζομαι με τα συναισθήματα των ηρώων, ασκώ ενσυναίσθηση. Άλλες φορές ταυτίζομαι με πτυχές της ζωής και των σκέψεων τους, βλέπω ένα κομμάτι του εαυτού μας στα λόγια, τις συζητήσεις, τις σκέψεις και κινήσεις τους. Η συγκίνηση από τη δράση, τη σκέψη και την ψυχολογία των ηρώων, όπως αναβλύζουν από το χαρτί και την ανάγνωση των αράδων πάνω σε αυτό, απεικονίζονται στο μυαλό και επεκτείνονται από τη φαντασία, μετατρέπονται πολλές φορές σε συγκίνηση και βούρκωμα των ματιών. Αυτό το τελευταίο ιδιαίτερα -και για λόγους που δεν κατάφερα πλήρως να εξηγήσω, όταν πλησιάζω τις τελευταίες γραμμές της αφήγησης, το τέλος της ανθρώπινης ιστορίας. Είναι η ίδια συγκίνηση και τα ίδια δάκρυα που πολλές φορές με κυριεύουν όταν κάποιο κεφάλαιο στη ζωή νιώθω ότι κλείνει: μια σχέση, η αλλαγή σπιτιού και γειτονιάς, μια πολύχρονη δουλειά ανάμεσα σε έναν κύκλο συναδέρφων, ένα παιδί που μεγαλώνει και φεύγει από κοντά, ο θάνατος ενός προσώπου που αποτέλεσε κομμάτι της ζωής μου. Ίσως, αυτή η συγκίνηση να με κυριεύει, κατά κύριο λόγο, γιατί κάθε τέλος μας υπενθυμίζει το πέρασμα του χρόνου, ένα παρελθόν χωρίς πισωγυρίσματα και μας φέρνει πλησιέστερα και στο δικό μου τέλος.

Τα εξίσου σημαντικά επιστημονικά και φιλοσοφικά αναγνώσματα, από την άλλη μεριά, δεν έχουν την συναισθηματική διάσταση της λογοτεχνίας. Ο λόγος σε αυτά είναι από μια άποψη στεγνός και ακαδημαϊκός. Εξυπηρετούν αποκλειστικά την απόκτηση γνώσης, θέτουν σε ενέργεια την σκέψη και την κρίση. Άνοιγαν τα μάτια προς τα έξω, στον κόσμο γύρω μου, όσο και προς τα μέσα, στα βάθη του ίδιου του εαυτού μου. Όλη αυτή η γνώση,  όλες αυτές οι ιδέες και κρίσεις γίνονται τελικά αναπόσπαστο κομμάτι της ζωής, την ολοκληρώνουν και μεγεθύνουν σε νέες διαστάσεις, ίσως υποσυνείδητα να πλάθουν και καλλιεργούν και τον κόσμο των συναισθημάτων μέσα μας.

Σε τελική ανάλυση, εφόσον μας δόθηκε η μοναδική και ανεπανάληπτη ευκαιρία της ύπαρξης σε αυτή την γη, σε αυτό το σύμπαν, καθώς και ένα θαυματουργό μυαλό και συνείδηση να την αντιλαμβανόμαστε, ως ένα βαθμό να τις δίνουμε κατευθύνσεις, και να την εκφράζουμε με λόγια και πράξη, θα ήταν μια εξαιρετική απώλεια αν δεν προσπαθούσαμε με κάθε τρόπο να κατανοήσουμε αυτήν την ύπαρξη στο μέγιστο δυνατό.