Εφηβικά 12 - Περί «Επιτυχίας» Πρωθύστερες Ανακολουθίες

Στην ταξική, καπιταλιστική και ολοένα ανταγωνιστικότερη κοινωνία στην οποία μεγαλώναμε και ριχτήκαμε από τη ζωή για να επιβιώσουμε και ζήσουμε με τον καλύτερο δυνατό τρόπο (όπως αυτός ο «καλός τρόπος» μπορεί να οριστεί υποκειμενικά ή αντικειμενικά), χωρίς προοπτική μετασχηματισμού της σε κάτι άλλο (παρά τους ουτοπικούς στόχους και αγώνες των νιάτων μας) τα εκ γενετής βιολογικά χαρακτηριστικά συνιστούν μια από τις πάμπολλες παραμέτρους που διαμορφώνουν την πορεία μας σ’ αυτόν τον κόσμο. Ασφαλώς, η «επιτυχία» σε αυτή τη ζωή είναι συνάρτηση μυριάδων παραγόντων, περιστάσεων και καταστάσεων, πολλών εξωγενών, εκτός του ελέγχου ή της επίδρασής μας, άλλων απρόβλεπτων ή μη προβλέψιμων, παρά την τάση που έχουμε να προδιαγράψουμε με κάποιο διαύγεια το μέλλον μπροστά μας. Κι επιπλέον, πριν κάποιος σκύψει κι αναλύσει τους παράγοντες που θα έχουν συντελέσει σε κάθε λογής ατομική «επιτυχία» ή «αποτυχία» οφείλει κατ’ αρχήν, με τον εαυτό του ως κριτή και αποδέκτη αυτής της κρίσης, να εννοήσει και ορίσει την «επιτυχία» και το συγκριτικό της μέτρο –με αναφορά πάντα στην εποχή και το χώρο και να προσδιορίσει τι είναι αυτά που κυρίως στοιχειοθετούν «επιτυχία» στην ζωή: είτε είναι απλά συσσωρευμένος υλικός πλούτος, είτε υλικό και πνευματικό έργο και η παρακαταθήκη του καθενός, είτε η αναγνώριση από συνανθρώπους του, στον τόπο, τη χώρα ή διεθνώς, οριζόντια στην κοινωνία, ή κατακόρυφα μέσα από τον κλάδο ενασχόλησης και την εξειδίκευση, μέσα από έναν αδιάκοπο και εξαντλητικό καταμερισμό εργασίας, ο οποίος διαχέει και αναγάγει σε απειροελάχιστη την συνεισφορά του καθενός στην πνευματική και υλική παραγωγή.

Σε κάθε περίπτωση, η «επιτυχία» στη ζωή συνιστά ένα πολυσύνθετο ερώτημα που συνήθως απευθύνουμε στον εαυτό μας προς το τέλος της ζωής, όταν κάνουμε ένα σφαιρικό και συνολικό απολογισμό μιας πορείας που πλησιάζει στο τέρμα της. Μπορούν να γραφούν πολλά γύρω από τούτην την υποκειμενική αποτίμηση, ίσως δυσανάλογα ως προς της σημασία ενός τέτοιου εγχειρήματος (γιατί δεν είμαστε εμείς που μπορούμε, σε τελική ανάλυση, να το κρίνουμε από μιαν εσωτερική σκοπιά και, άλλωστε, δεν ενδιαφέρει και πολλούς μια τέτοια η κρίση και αποτίμηση). Και θα έρθει κάποια στιγμή στα γραψίματα που το θέμα του «πόσο ‘καλή’ κι επιτυχημένη» υπήρξε η ζωή που έζησα θα με απασχολήσει με βάση τα κριτήρια και τα μέτρα και τα σταθμά που η κοινωνία κι ο κόσμος που έζησα χρησιμοποιούν ως νόρμες. Θα με απασχολήσει με αποκλειστικό και μοναδικό σκοπό μιαν συνειδησιακή αρμονία, διότι μια τέτοια αποτίμηση της ύπαρξης δεν έχει ιδιαίτερη σημασία, μάλλον δεν έχει καμία σημασία, έξω από τον ίδιο τον εαυτό. Σε κάθε περίπτωση, η «επιτυχία» και ο «τρόπος» ζωής αφορούν στην ύπαρξη και μόνον, και τίθενται αποκλειστικά ως υπαρξιακά ερωτήματα. Ενώ αιωρούνται στο νου μας στην διάρκεια αυτής της ύπαρξης, πολλές φορές βασανιστικά, όπως το μεγάλο φιλοσοφικό ερώτημα του «αν αξίζει ή άξιζε τον κόπο» ή τα πιο πεζά του «σε τι σκοπεύω και τι πετυχαίνω ή τι πέτυχα στην ζωή μου», με τον θάνατο εξαερώνονται και αυτά, όπως εξαφανίζονται μαζί και οι εκάστοτε δειλές, μη ικανοποιητικές και καμιά φορά άβολες απαντήσεις που δώσαμε. Κάτι που, κλείνοντας αυτόν τον μάλλον φαύλο κύκλο ερωταπαντήσεων σχετικά με την «επιτυχία» και, εν τέλει, το ψάξιμο για ένα νόημα στη ζωή, με κάνει να αναρωτιέμαι αν έχουν νόημα τέτοιες ερωταπαντήσεις.  

Αλλά τα έθεσα πρωθύστερα και παρεμπιπτόντως με αφορμή τις φιλοδοξίες εκείνης της μακρινής πλέον νεανικής ηλικίας και όντας πλέον σε μια φάση της ζωής όπου λογικά δεν τρέφουμε μεγάλες φιλοδοξίες για ένα ολοένα και με ταχύτερους ρυθμούς συρρικνούμενο μέλλον. Οι νέοι, όμως, όπως έγραψα παραπάνω, με ελάχιστες εξαιρέσεις θέτουν και διατηρούν φιλοδοξίες, μικρές ή μεγάλες, με σημεία αναφοράς αόριστα και φανταστικά όνειρα μιας καλύτερης ζωής με προοπτική στο μέλλον, συγκριτικά πάντα με την προηγούμενη γενιά των παππούδων και των γονιών ή των σύγχρονων φίλων και συναδέρφων και συντοπιτών. Και σχεδιάζουν μιαν εξίσου αόριστη «επιτυχία», έχοντας συνήθως ως μοντέλα ανθρώπους που έχουν πράγματι αναγνωριστεί και επαξιωθεί σε διάφορους τομείς της ανθρώπινης δραστηριότητας ή που έχουν, τρόπον τινά, διακριθεί με ευπρέπεια, μέτρο και ήθος ή, σε άλλες περιπτώσεις, με χυδαίους, ακραίους ή ανήθικους τρόπους, με γνώμονα πάντα τις νόρμες της εποχής μας.

Ήταν ο Πατέρας που είχε πει σε μια από τις πρόσφατες συζητήσεις περί «επιτυχίας» ότι επιτυχημένος είναι αυτός που έχει κατορθώσει τους στόχους και εκπληρώσει σε μεγάλο βαθμό τις φιλοδοξίες που έθεσε ενώπιον του εαυτού του (ή άλλοι έθεσαν για αυτόν) ως νέος. Κάτι που με βρήκε διάφωνο, καθώς το θεώρησα αντιφατικό και αυθαίρετο (ένα ακόμα ατεκμηρίωτο sweeping statement, από τα πολλά που κατά καιρούς ξεστόμιζε ο Πατέρας), καθώς δημιουργεί περισσότερα ερωτήματα από αυτό που υποτίθεται επιχειρεί να απαντήσει –αν μπορεί να απαντηθεί στοιχειωδώς: το αν τελικά κάποιος «πέτυχε» στη ζωή του.

Ο κόσμος γύρω μας, και εμείς οι ίδιοι παρασυρμένοι από το ποτάμι της εξέλιξης, αλλάζουμε με ρυθμούς και σε κατευθύνσεις που είναι αδύνατο ως νέοι να φανταστούμε, ενώ μεγαλώνοντας απαιτείται μεγάλη προσπάθεια να τις αδράξουμε καθ’ οδόν και να προσαρμοστούμε δεόντως. Η προσαρμογή είναι όρος βασικής επιβίωσης, πόσο μάλλον «επιτυχίας» και διάκρισης. Εν πάση περιπτώσει, η οικογένεια, ιδιαίτερα η ελληνική μικρομεσαία αστική και το κοινωνικό περιβάλλον στο οποίο αυτή ζει και βασιλεύει, ο άμεσος κύκλος μέσα στον οποίο μεγάλωσα και με τον οποίο συναναστράφηκα, επέβαλλαν έναν σύστημα και θεσμούς σχετικά άκαμπτων στόχων και φιλοδοξιών από νωρίς, με αναφορά πάντα στην τότε και εκεί πραγματικότητα. Θα το ανήγαγα, όπως γράφηκε, στον ανταγωνιστικό χαρακτήρα του συστήματος. Ένας ανταγωνισμός που διατρέχει τα πάντα και όσο πιο αναπτυγμένη καπιταλιστικά είναι μια κοινωνία, τόσο εντονότερος εμφανίζεται. Αυτό όμως ανοίγει ένα άλλο κεφάλαιο διαπραγμάτευσης.

Ίσως, λοιπόν, το να επιβιώσει και επιπλεύσει κάποιος, το να καταφέρει και κλείσει τους διάφορους κύκλους, μικρούς ή μεγάλους, που επιβάλλουν οι νόρμες του συστήματος, του καιρού και της γεωγραφίας του, στη μόρφωση, στον έρωτα, στην οικογένεια, στο επάγγελμα, το να συσσωρεύσει πλούτο γνώσεων και εμπειριών, χωρίς να αγγίξει τις αθώρητες κορυφές του υλικού πλούτου και της δόξας των ελάχιστων εκλεκτών, όλα αυτά να είναι αρκετά, να θεωρούνται επιτεύγματα, που θα δίνουν, αναπολώντας τα, ικανοποιητικές απαντήσεις στις κλήσεις της συνείδησης για το νόημα καθ’ οδόν της ζωής και στο πόσο «καλή» και «πετυχημένη» ήταν προς το τέλος της.

x