Υπαρξιακοί Προσυλλογισμοί - 1 Μοίρα και τύχη

Εκεί, κάπου στις γειτονιές της παλιάς Θεσσαλονίκης, σπάρθηκαν οι σπόροι της ζωής του πατέρα και κατ’ επέκταση της δικής μου. Στη μοναδικότητά και το απειροστό τους, στην ασημαντότητά τους μέσα στο άπειρο και την ασύλληπτη μεγαλειότητα αυτού του κόσμου και των διαστάσεών του: του χώρου και χρόνου. Ο νους, η αυτοσυνείδηση και η αίσθηση και συναίσθηση της ύπαρξης του-ενόσω αυτή η ύπαρξη διαρκεί, που ξεχωρίζουν τον άνθρωπο από τα άλλα όντα, κατακλύζεται και κλονίζεται μπροστά στο απειράριθμο αιτιών, δυνάμεων και γεγονότων, είτε άφαντων και τετριμμένων, είτε ευδιάκριτων και ιστορικών, που συνέτρεξαν και συνέκλιναν στη στιγμή μιας ατομικής ύπαρξης.

Στη μοίρα και το πεπρωμένο του ανθρώπου, που σημαίνει κάτι προδιαγραμμένο (από ποιον, άραγε;), που σημαίνει έναν άνωθεν ή έξωθεν, μεταφυσικά επιβεβλημένο ντετερμινισμό, ποτέ δεν πίστεψα. Λίγοι θρησκόληπτοι, δεισιδαίμονες και ανόητοι καταφεύγουν πλέον στο χιλιοειπωμένο «η μοίρα το είχε γραφτό», ανήμποροι να εξηγήσουν πως και γιατί κάποιος γεννήθηκε τέτοιος που γεννήθηκε, παντρεύτηκε, αρρώστησε, σκοτώθηκε, και έκαμε στη ζωή του αυτό που τελικά έκαμε. Οι περισσότεροι, ακόμα και στις περιπτώσεις που αναφέρονται στη μοίρα εξαιτίας κάποιας αδυναμίας της στιγμής, είτε κάποιου ανολοκλήρωτου συνειρμού, είτε κάποιας ελλιπούς σκέψης, κατά βάθος δεν πιστεύουν σε αυτήν. Στις στιγμές κάποιας εσωτερικής αντανάκλασης στα γεγονότα και τα συμβάντα, αναζητούν και αγωνιούν για το γιατί και το πως και ενίοτε για το τι μέλλει γενέσθαι, με αφετηρία το παρόν. Πολλές φορές συντρίβονται από την αδυναμία μιας λογικής εξήγησης ή της αβεβαιότητας να προδιαγράψουν το μέλλον. Άλλωστε, ο άνθρωπος έχει σε έναν βαθμό, μικρό ή μεγάλο, την ελεύθερη βούληση να επηρεάσει την πορεία της ζωής του, με μικρές ή μεγάλες παρεκκλίσεις, μικρές ή μεγάλες εκτροπές, μέσα στα όρια που επιβάλλει η εποχή και ο περίγυρός του, ματεριαλιστικός κι ανθρώπινος. Το αν η ιστορία των ανθρώπινων κοινωνιών και των οικονομιών τους ακολουθεί μια ντετερμινιστική πορεία, που διαγράφεται, και ίσως δύναται να προδιαγραφεί, από ισχυρές, ευδιάκριτες, μακροχρόνια ασκούμενες τάσεις το παρακάμπτω καθώς οι φάσεις και τα στάδιά της, όπως διαδέχονται το ένα το άλλο, πολλές φορές με παλινδρομήσεις, καλύπτουν περίοδο πολλών ανθρώπινων γενεών, και ξεπερνούν σε χρονικές τάξεις μεγέθους τα όρια μιας ζωής. Μόνο με το απόμακρο μάτι του ιστορικού του μέλλοντος μπορούν να γίνουν αντιληπτές. Για τον εαυτό μου, και την ύπαρξή μου διάλεξα την παραίνεση του Σαρτρ: «Να ζούμε χωρίς πέπλα και φκιασίδια αυτή τη σπαραχτική, την αφόρητη κατάσταση που λέγεται ‘ανθρώπινη μοίρα’… Το μυστικό ενός ανθρώπου είναι το σύνορο της ελευθερίας του.»

Ούτε και στην τύχη έμαθα να πιστεύω. Γιατί ούτε κι η τύχη, η φαινομενική τυχαιότητα των συμβάντων, ξεδιψάει τη δίψα για γνώση κι εξήγηση και φέρνει ισορροπία και αρμονία στο νου και την ψυχή. Πολλοί από εκείνους που αναρωτιούνται ‘γιατί τα πράγματα συνέβησαν έτσι και όχι αλλιώς’ απαντούν χωρίς πολύ περίσκεψη: κατά τύχη ή από την τύχη. Αλλά τι σημαίνει τύχη; Η τύχη σε έναν συναφή και αιτιολογικό κόσμο που κυριαρχείται από ένα σωρό αίτια για κάθε αιτιατό και αποτέλεσμα (που με τη σειρά του γίνεται αίτιο σε μια ατέρμονη αλληλουχία γεγονότων και φαινομένων), η τύχη σε κάθε μικρή ή μεγάλη ιστορία, προσωπική ή κοινωνική, όπως αυτές οι ιστορίες διαγράφονται και περιγράφονται από φανερά, παρατηρήσιμα και περιγράψιμα, καμιά φορά μετρήσιμα, αποτελέσματα δυνάμεων, είτε προφανών και εμφανών, είτε αφανών και υπογείων, αυτή η τύχη, λοιπόν, δεν σημαίνει και πολλά πράγματα. Είναι μια λέξη δίχως περιεχόμενο, συγκεκριμένο, είτε και αφηρημένο. Στην καλύτερη περίπτωση γίνεται συνώνυμη της υπεκφυγής και της αδυναμίας. Και απλά χρησιμεύει στις περισσότερες φορές για να υποδηλώνει τον ασήμαντο βαθμό κατανόησης των φαινομένων. Είναι η σιωπή και αμηχανία στο ερώτημα για το νόημα και το λόγο αυτής της στοιχειώδους και σύντομης παρουσίας μας σε αυτόν τον κόσμο, των προγόνων και απογόνων μας, και της ζωής που έζησαν, ζουν ή θα ζήσουν.

Και στην αδυναμία μας, έτσι, να εξηγήσουμε όλα αυτά που διαδραματίζονται γύρω μας, πάνω στα θεμέλια του ό,τι μεγαλειώδους και άπειρου προηγήθηκε στην ιστορία του κόσμου, της συσσωρευμένης γνώσης, στο βάρος των προηγούμενων γενεών που σηκώνουν οι πλάτες μας, καταφεύγουμε στην τύχη. Η ζωή μπορεί να εμφανίζεται ενώπιον μας σαν μια σειρά ασύνδετων και τυχαίων συμβάντων, αλλά στην πραγματικότητα είναι μια ψευδοτυχαία ακολουθία× με την έννοια ότι κάθε συμβάν, κάθε στροφή της στη μιαν κατεύθυνση ή την άλλη, είναι δυνητικά εξηγήσιμη από ένα σωρό αιτιών που απλώνονται σε ένα τεράστιο εύρος και βάθος χρόνου, ώστε η συλλογή και ταξινόμηση τους και η εκτίμησή τους ως παράγοντες στην τελική έκβαση να είναι πρακτικά αδύνατη.