32 - Τα αφεντικά

 O Jun, o Κινέζος, ήταν για δυο χρόνια πρωτοπαλίκαρο του Steve F του μάνατζερ της τεχνικής ομάδας. Προοριζόμουν ως αντάξιος αντικαταστάτης του, ενώ ο Steve F, ως το κέντρο αποφάσεων κάθε τεχνικής δραστηριότητας, έγινε σημείο αναφοράς στη διάρκεια της απασχόλησής μου σε κείνο το εργοστάσιο του Rochester· με μια έννοια καθοδηγητής και μέντορας. Με είχε εντυπωσιάσει τη μέρα της συνέντευξής με την ευφυΐα, ευστροφία και τον πλούτο των τεχνικών γνώσεων (που θα ζήλευαν πολλοί καθηγητές στις προηγούμενες και μελλοντικές ζωές μου), και το κύρος και επιβολή -σωματική και πνευματική στους ανθρώπους γύρω του. Βοηθούσε πάντα η και η αμερικάνικη προφορά, που από τα χρόνια μου στην Αμερική είχα ταυτίσει με τον επαγγελματισμό και μιαν πλήρη αφοσίωση στον αντικείμενο της δουλειάς. Πληρούσε ο Steve F όλες τις προδιαγραφές ενός ικανού, αρεστού και κυρίως σεβαστό στους υφιστάμενούς του «αφεντικό»· ήταν τεχνικός διευθυντής με την πλήρη  σημασία του όρου. Το μέτριο ανάστημα του αντισταθμιζόταν (προσθέτοντας μάλιστα επιπλέον κύρος και gravitas στην ήδη επιβλητική προσωπικότητα) από τη μεγάλη περίμετρο της μέσης και μιαν ελαφρώς προεξέχουσα κοιλιά. Με καταγωγή από το Brooklyn, όπως μου είπε σε μια φιλική και θερμή κουβέντα την πρώτη μέρα της δουλειάς, η οικογένεια του ήταν απόγονοι Ιταλών μεταναστών. Επομένως, η προφορά ως αναμενόταν από την ιστορία του, χαρακτηριστική νεοϋορκέζικη, αν και περισσότερο εκλεπτυσμένη από αυτήν που ακούγαμε σε ταινίες. Το πως βρέθηκε από το μητροπολιτικό κέντρο του δυτικού κόσμου σε κείνη την άκρη της Αγγλίας έμεινε αδιευκρίνιστο. Μαζί με το λεπτό και γκρίζο μουστάκι, τα γκρίζα ίσια μαλλιά, τραβηγμένα προς τα πίσω από το πλατύ μέτωπο, πονηρά και αστραφτερά, αμυγδαλωτά μελιά μάτια, που όταν του μιλούσα με κοίταζαν αφ’ υψηλού και λοξά, με επιφύλαξη και σχεδόν  καχυποψία, αν ο ίδιος δεν ήταν μηχανικός εξ επαγγέλματος και προϊστάμενος μιας ομάδας μηχανικών, θα μπορούσε να έπαιζε κάποιο ρόλο σε ταινίες για την Cosa Nostra.

Του Steve F του άρεσε να μιλάει, να «παρλάρει» που λένε, όπως πολλοί Ιταλοί που γνώρισα, και να διηγείται με χαρακτηριστική ιταλοαμερικανική γραφικότητα και προφορά Brooklyn που πάντα έβρισκα γλαφυρή και ευχάριστη στο αυτί, και το μόνιμο ανεπαίσθητο χαμόγελο αυταρέσκειας και ακλόνητης αυτοπεποίθησης κάτω από το μουστάκι του, για τις επαγγελματικές εμπειρίες και τα τεχνικά επιτεύγματά του παρελθόντος. Όταν αναφερόταν σε τρίτους πάνω από τον ίδιο στην ιεραρχία, που δεν έχαιραν υψηλής εκτίμησης και δεν έπρεπε να έχουν λόγο και επιβάλλουν την θέληση τους σε τεχνικά θέματα, χαμήλωνε τους τόνους πριν τους χαρακτηρίσει υποτιμητικά. Με λίγα λόγια,  ήταν αδύνατο κάποιος να του αντιπαρατεθεί σε τεχνικά ζητήματα, τουλάχιστον από την ομάδα του των μηχανικών, αλλά παρόλα αυτά τον ακούγαμε ευχάριστα και ακολουθούσαμε τις εντολές και οδηγίες του χωρίς αντίλογο· κάθε πρωί που με γρήγορο και βαρύ βήμα, αγέρωχος με ψηλά το κεφάλι, έμπαινε στο χώρο με τα γραφεία μας ή στο εργαστήριο πίσω από τα τζάμια, για να εξηγήσει την δουλειά και καθήκοντα της μέρας. Αυτός ήξερε.

Από την πρώτη στιγμή αναπτύχθηκε ένας αμοιβαίος σεβασμός. Στην συνέντευξη δεν χρειάστηκε να πω πολλά γιατί ο Steve F κυριάρχησε στο διάλογο μας, επιδεικνύοντας τις τεχνικές του γνώσεις και κατορθώματα και έναν σωρό από τεχνολογικές ιδέες που είχε για το μέλλον, ενώ διέκρινα από εκείνη την πρώτη στη στιγμή και τις πρώτες μέρες στην εταιρία, εκτίμηση και σεβασμό -για τις γνώσεις, την αξιοπιστία και την εργατικότητά και εργασιακό ήθος μου, που πάντα πίστευα ότι διέθετα σε ικανοποιητικούς βαθμούς. Και, από όσο κατάλαβα, με συμπάθησε κι εμπιστεύθηκε γρήγορα με τις ευθύνες της δουλειάς, μολονότι, χωρίς ο ίδιος να καταβάλει ιδιαίτερη προσπάθεια αλλά περισσότερο χάριν της φυσιογνωμίας, της παρουσίας και του λόγου του, κατάφερνε και διατηρούσε την απόσταση σεβασμού που κάθε αφεντικό οφείλει να κρατάει από τους υφισταμένους -για την πειθαρχία στην εκπλήρωση στόχων και το καλό της επιχείρησης.

Εκεί που δούλευα δίπλα έναν από τους πάγκους του μικρού εργαστηρίου ή στο θάλαμο των μετρήσεων, εμφανιζόταν, συχνά αίφνης και απροειδοποίητα, για να δει τι κάνω και τι σκέφτομαι και αν είχα ανησυχίες ή προτάσεις ή ανεκπλήρωτες επιθυμίας περί τα τεχνικά θέματα, και καμιά φορά ψιθύριζε την κριτική προς τα μεγαλύτερα αφεντικά, πάνω από αυτόν στην ιεραρχία, κυρίως τον Γενικό Διευθυντή της εταιρίας. Πάνω από το κεφάλι του είχε τον Brian, έναν ήπιο και συγκαταβατικό Εγγλέζο, κατά τα φαινόμενα πανεθνικά καταξιωμένο στην μικρή κοινότητα της ειδικότητας μας, αν και κάποιας παλιάς σχολής, με τον οποίο είχε συχνά διαφωνίες, και κατάλαβα ότι αντιμετώπιζε ανταγωνιστικά. O Steve F, γνωρίζοντας ότι έχαιρα εξίσου σημαντικής εκτίμησης και στα μάτια του Brian, τον καλούσε συχνά εκεί που δούλευα σε κάποιο project, ώστε να τον ενημερώσω από πρώτο χέρι και του εξηγήσω, εγώ, τι και πως προσπαθούμε να φτιάξουμε. Αυτό, γενικά και προσωρινά, αφόπλιζε τον Brian από σημαντικές αντιρρήσεις και διέλυε αμφιβολίες· καθώς, ο μεν Steve F διέθετε την επιχειρηματική και επιστημονική τόλμη και με το ανοικτό αμερικάνικο μυαλό του έπαιρνε ρίσκα, οι προσεγγίσεις του επιφυλακτικού πάντα Brian ήταν συντηρητικές και μετρημένες.

Τη μεγαλύτερη κριτική και, κατά περίσταση, μένος ο Steve F την κρατούσε για τον Γενικό Διευθυντή, έναν ψηλό και γεροδεμένο εξηντάρη, φαλακρό με αναψοκοκκινισμένο πρόσωπο και χοντρά γυαλιά, που σε πολλούς, η επιβλητική παρουσία του και μόνον στον χώρο τους ασκούσε δέος ίσως και φόβο. Η δουλειά και επομένως το βιός πολλών, όπως σε κάθε καπιταλιστική επιχείρηση, εξαρτιόταν από τους υπολογισμούς, την κρίση και αποφάσεις του, εξαιτίας του επιτακτικού και ρυθμιστικού ρόλου που έπαιζε στο σύστημα: να δείχνει κερδοφορία και αύξηση εισοδημάτων στα πραγματικά ανώνυμα αφεντικά όλων μας, ιδιοκτήτες και μεγαλομετόχους, στους οποίους η εργασία μας ήταν υποταγμένη, όπως συνήθως μας υπενθυμιζόταν. O Steve F τον θεωρούσε κυκλοθυμικό, όσο και χαρισματικό (χαρίσματα που διαφαινόταν, πράγματι, στις κουβέντες και ομιλίες του).

Στις καλές μέρες, όταν το κλείσιμο ενός συμβολαίου ή κάποια σημαντική εισροή χρημάτων του έφκιανε τη διάθεση, σκορπούσε χαμόγελα και κομπλιμέντα και με χάρη και μερικά ‘taps on some shoulders’ παρακινούσε εργάτες και προσωπικό για ένα νέο ‘άλμα προς τα μπρος’. Τις γκρίζες μέρες, όταν κάποια πώληση δεν έκλεισε, όταν κάποια παραγγελία ακυρώθηκε, όταν τα έξοδα λειτουργίας  από εδώ ή από εκεί ξέφευγαν από τα προϋπολογισμένα, όταν κάποια προθεσμία χανόταν, γινόταν ο οργισμένος Ζευς, που έριχνε στα συμβούλια των μάνατζερ αστραπές και κεραυνούς. Μετά από τέτοιες θυελλώδες συνεδριάσεις, ο Steve κατέβαινε, αναψοκοκκινισμένος και αυτός, συννεφιασμένος χωρίς το κατατεθέν χαμόγελο, μέχρις κι εμφανώς συγχυσμένος, ώστε να ανακοινώσει πεπραγμένα, μαζί με την προσωπική του άποψη και να υπογραμμίσει το πιστεύω και διαφωνίες του όσον αφορά την λειτουργία της επιχείρησης. Τέτοιες εντάσεις έκλειναν συνήθως με το παρακάτω: ‘You can’t have an army captain managing an engineering company! They don’t understand our work.’ Ο Γενικός Διευθυντής μας ήταν απόστρατος αξιωματικός και, πράγματι, πολλοί ένιωθαν ότι διοικούσε την εταιρία ως στρατιωτικό σύνταγμα, ενώ από την μεριά του ο Steve F πίστευε ότι ο ίδιος θα έκανε καλύτερη δουλειά στη θέση του στην κορυφή· δεν είχε όμως άλλη επιλογή από το να υπακούει στα προστάγματα του Γενικού Διευθυντή και να τα εκτελεί. Και μείς με τη σειρά μας, αδιαμαρτύρητα, να ακολουθούμε τις οδηγίες του Steve F -πρόθυμα ή απρόθυμα δεν είχε σημασία. Οι καπιταλιστικές επιχειρήσεις δεν λειτουργούν δημοκρατικά. Δεν λειτουργούν καν στην βάση του δημοκρατικού συγκεντρωτισμού όπως τον είχα εμπεδώσει κατά την θητεία μου στο κόμμα.