19γ - Άνθρωποι του Ισλάμ (Μ_ina)

Μετά τις εμπειρίες με τον Σαουδάραβα και την Ofra, η τρίτη προσωπική επαφή με το παγκόσμιο μουσουλμανικό στοιχείο συνέβη στο χώρο της δουλειάς. Μια νέα μεταπτυχιακή φοιτήτρια από την Μαλαισία με το όνομα M_ina, εντάχθηκε στην ερευνητική ομάδα και ο διευθυντής Mike, μου ανάθεσε την επίβλεψή της. (Το είχε αυτό ο Mike: να αναθέτει σε άλλους ό,τι κομμάτι της ακαδημαϊκής εργασίας έβρισκε δύσκολο ή δεν τον ευχαριστούσε ή δεν τον ικανοποιούσε επιστημονικά.) Η M_ina ήταν μια γυναίκα ευγενική και σεμνότυφη, κατά την ακραία μουσουλμανική παράδοση που πηγάζει από τις επιταγές Κορανιού, λιγομίλητη και ντροπαλή γυναίκα, με μηδενικά αισθητήρια προς το βρετανικό ή άλλες εκδοχές του χιούμορ. Η φωνή της ήταν τόσο χαμηλών τόνων και απαλής χροιάς, που παρά τα εξαιρετικά της Αγγλικά, πολλές φορές αναγκαζόμουν να της ζητήσω να επαναλάβει τα λόγια της. Στο γραφείο ερχόταν καθημερινά, ανεξάρτητα καιρού και θερμοκρασίας, με μια πανομοιότυπη ενδυμασία: μια σκούρα καφέ ρόμπα που έφτανε μέχρι κάτω από τους αστραγάλους και ένα μαύρο hijab, που κάλυπτε επιμελώς, εκτός από την κάθε τρίχα του κεφαλιού το μεγαλύτερο μέρος του μετώπου και του λαιμού, και έπεφτε πάνω από τα στήθη της. Στις συνομιλίες μας έστεκε, ίσως από σεβασμό και μάλλον για ακατανόητους θρησκευτικούς λόγους, σε ικανή απόσταση, μεγαλύτερη από της αναπνοής, και δεν κατάφερα να νιώσω κάποια οσμή από το σώμα της, ευχάριστη ή δυσάρεστη, όπως εκείνη του Σαουδάραβα συναδέρφου μου στο Ohio.

Όπως και ο Σαουδάραβας, είχε φέρει τις πρώτες μέρες στο εργαστήριο ένα χαλάκι, και τις ώρες της προσευχής το άπλωνε πίσω από έναν εργαστηριακό πάγκο και προσευχόταν.  Αυτό δεν μου κακοφάνηκε, ούτε ξένισε εμένα τόσο όσο άλλα μέλη του εργαστηρίου και ιδιαίτερα τον γέρο-καθηγητή Tom, o οποίος ένα απόγευμα ήρθε στο εργαστήριο όταν η M_ina απουσίαζε, με το κοκκινισμένο προσωπείο σε ώρες θυμού ή έξαψης στάθηκε δίπλα μου και με ρώτησε: “What do you think of this here?”, δείχνοντας το διπλωμένο σε ρολό χαλάκι της M_ina στη γωνιά του πάγκου. “Do you find this reasonable and acceptable?... This is a place for work where we sometimes bring visitors, not for worship… Ridiculous!” Δεν ήξερα τι να απαντήσω στην έκφραση αποδοκιμασίας προς τις θρησκευτικές ρουτίνες της μουσουλμάνας, καταλάβαινα όμως από επαγγελματική άποψη την αποστροφή, μολονότι ο ίδιος ο Tom ήταν ευσεβής Χριστιανός και μέλος της Μεθοδικής Εκκλησίας της Σκωτίας, και από όσο ήξερα τηρούσε με ευλάβεια τις επιταγές τους δόγματός του. (Το ετήσιο πάρτι που οργάνωνε για τα μέλη της ερευνητικής μας ομάδας, που για τους περισσότερους, όντας ατίθασοι νέοι ή ώριμοι άθεοι, το αντιμετώπιζαν, φυσικά εν αγνοία του Tom, ως μια πληκτική υποχρέωση. Ξεκινούσε με τους καλεσμένους καθισμένους γύρω από ένα τεράστιο οβάλ τραπέζι, όπου πριν από το πρώτο πιάτο, που ήταν σούπα με μια φέτα ψωμί, να υποχρεώνονται να σεβαστούν λίγα λεπτά ευλαβικής προσευχής. Αλκοόλ δεν υπήρχε, ούτε έμπαινε στο σπιτικό του, και ο Tom κατά τη διάρκεια του ‘πάρτι’ περιφερόταν εναλλακτικά με την καράφα ή την τσαγέρα και πρόσφερε με το ψυχρό, αλλά φυσικό του σκωτσέζικο χαμόγελο, χυμό ή τσάι.  Ακολουθούσε η κουβέντα ανάμεσα στους παραβρισκόμενους, από την οποία, χάριν ενός άγραφου πρωτόκολλου, εξαιρούνταν θρησκευτικής, πολιτικής και επαγγελματικής φύσεως θέματα, και η οποία, μη έχοντας επομένως πολλά να διαπραγματευτεί, εξαντλείτο σε παρατεταμένες σιωπές ολοένα και μεγαλύτερης διάρκειας, μέχρι την ουσιαστική διάλυση του ΄πάρτι’. ) Οι αυστηρές θρησκευτικές υποχρεώσεις και προσευχές της M_ina, εξαιτίας ενός καλλιεργημένου από το περιβάλλον φονταμενταλισμό και τελικού εγκλωβισμού της σε αυτόν, από τον οποίο απόδραση και απολύτρωση λόγω μιας βαθιάς ριζωμένης θεοφοβίας φαινόταν αδύνατη, δεν επιδέχονταν συμβιβασμό με κάποιο πιο ευέλικτο ωράριο. Η ώρα της ισλαμικής προσευχής είναι καθορισμένες άνωθεν και αδιαπραγμάτευτες. Ενώπιον του αδιέξοδου, η σχολή, με πρωτοβουλία του Tom, της παραχώρησε έναν μικρό χώρο στην ταράτσα, κοντά στην κορυφή του κλιμακοστάσιου: ώστε να προσεύχεται εκτός της θέας και μακριά από την παρουσία φοιτητών, εργαζομένων, περαστικών και άλλων κοσμικών.

Αν και από την μεριά μου συνειδητά άθεος και με ακλόνητες πεποιθήσεις σε θέματα θεού και θρησκειών, η θρησκόληπτη συμπεριφορά της M_ina δεν με ενοχλούσε, απλώς με παραξένευε και την παρατηρούσα με ενδιαφέρον, μερικές φορές με την κρυφή περιφρόνηση ενός μαρξιστή-ματεριαλιστή.  Και είναι αλήθεια ότι ήθελα να ακούσω από την ίδια επί της ουσίας της πίστης της, την αιτιολόγηση των πεποιθήσεων και του τελετουργικό που κατά κάποιο παραμόρφωναν την παρουσία της και την ανήγαγαν σε σχεδόν παρία. Από συμπάθεια και μόνον προς το πρόσωπό της και σεβασμό προς τις πεποιθήσεις της, όσο αποστεωμένες και να φαίνονταν, απέφυγα να ανοίξω τέτοιου είδους κουβέντες στα περιθώρια της επαγγελματικής μας συνεργασίας. Ήταν ευγενική και υπέθεσα εύθραυστη, ενώ η ίδια με αντιμετώπιζε με σεβασμό, ίσως και δέος. Στα τετ-α-τετ μας δεν απέφευγε να με κοιτάει στα μάτια, επίμονα σαν γοητευμένη -από τις γνώσεις μου ή από κάποια μυστική έλξη (ποιος ξέρει;) με ένα βλέμμα, που, ίσως λαθεμένα, διαισθάνθηκα ότι άγγιζε σφαίρες βαθύτερα κρυμμένων και καταπιεσμένων αισθημάτων. Στο ίδιο βλέμμα και τρόπους έβλεπα όμως βαθιά χαραγμένη την καταπίεση που ασκούσε η θρησκεία της, στο γυναικείο φύλο της ειδικότερα. Για αυτό ήμουν βέβαιος. Έφευγε, κάθε απόγευμα, την ίδια ώρα από το εργαστήριο έχοντας εκπληρώσει στην εντέλεια τόσο τα θρησκευτικά, όσο και τα ερευνητικά της καθήκοντα. Και κάθε φορά, έξω από την πόρτα της σχολής, την περίμενε ο άντρας της. Τον συνόδευε αμίλητη, ακολουθώντας πάντα μερικά βήματα πίσω του, μέχρι το αυτοκίνητο στο διπλανό πάρκινγκ, όπου καθόταν στο πίσω κάθισμα -όπως σε ταξί.

Μετά από μια βδομάδα απουσίας της M_ina από το εργαστήριο μας το Μάη του 1993, με έκπληξη βρήκα στο γραμματοκιβώτιο μου στη Σχολή, ένα σύντομο χειρόγραφο γράμμα σε χαρτί που συνήθως χρησιμοποιείται σε ρομαντικής φύσεως αλληλογραφία, καθώς είχε μια εικόνα με λουλούδια στο πάνω τεταρτημόριο. Μου έγραφε για τον ίκτερο από τον οποίο ανάρρωνε, για το μωρό που είχε γεννήσει πριν ξεκινήσει την δουλειά της, και που δεν ήξερα αλλά φανταζόμουν ότι μεγάλωνε, την αρρώστια που και αυτό περνούσε… Το έκλεινε με την ελπίδα και τις «θερμότατες ευχές» της να είμαι καλά. Το βρήκα καλοπροαίρετα παράξενο. Περισσότερη όμως έκπληξη ένιωσα, μαζί με αμηχανία, εν μέρει φυσιολογική σε ανθρώπους σαν του λόγου μου που δυσκολεύονται να εκφράσουν συναισθήματά, με το δεύτερο γράμμα που έλαβα λίγες βδομάδες αφού άφησα τη δουλειά μου στο Birmingham, ενώ η M_ina ήταν ακόμα ήταν στο μισά της διατριβής της. Αυτή την φορά ήταν εκτυπωμένο σε ένα κίτρινο χαρτί, συνταγμένο με προσπάθεια όσο και συναίσθημα από την ψυχή-άβυσσο μιας μουσουλμάνας - σε ατελή Αγγλικά:

To L,

First and foremost, I am very sorry to have written this letter. Please do not be surprised to read further… You might already be on a pleasant journey… to a much more interesting, exciting and challenging future lying ahead - but a different working and life environment.

May I take this opportunity to wish you, again, all the very best in your future life. May you find a much better life over there, and much-much better each time you move into a new environment. I am really sad to not seeing you around anymore. It is not merely because that you have been such a tremendous help to my student life, but, it’s much more special than that. I don't have precise words to express. However, you have been motivating me, ever since I started my research work. I found excellent personality in you. Your dedication to work really admires me and motivated me further. Of course, my husband and kids have been my greatest motivator, all this while. Even though I have small kids around, they really added strength to me - pushing me hard to gain lots of experience over here, and be their best mother.

I will be missing you -a true friend and working mate. Tears did fill my heart when you told me the surprising news that you will be leaving for good. Please forgive me if I have done anything which might have hurt you, or caused any trouble. Whatever is bad in me that you might have encounter, each is my very own weakness -- which I am improving myself. However, those that are excellent - they are the product of my faith. And, I treasure all the worthy guidance, discussions, ideas, suggestions, etc.

 Last, but not least, may we meet again in the future. Perhaps when my family and I are returning home for good (at the airport) …or perhaps you will be on holiday, someday, in my country and give us a visit or just a ring… Only God knows where and when this will be, right? Please accept a tiny and inexpensive but special gift from us - it is not from my country though. You can put artificial flowers in it, or just freshly cut flowers - to freshen and brighten your working desk.

Keep up your excellent personality! It is really wonderful to have known and worked with you.

(Today, I am already 33 yrs 12dys - not much time left to live!)

Συγκινήθηκα λιγάκι, στιγμιαία. Δεν ήξερα τι να γράψω ως απάντηση και πως θα εκλαμβανόταν, και τελικά δεν απάντησα. Πέρα από την έκδηλη ευγνωμοσύνη και σεβασμό, διάφανη στο γράμμα, δεν κατάφερα να λύσω το μυστήριο των πραγματικών αισθημάτων που μπορεί να έκρυβε η βαθιά ψυχή της μουσουλμάνας. Θα έμεναν σκέψεις και αισθήματα κρυμμένα, αλυσοδεμένα στο νου, πίσω από το τσαντόρ της πίστης και του θεού της. Μόνο μέσα από το βλέμμα, εκείνο το «παράθυρο της ψυχής» και το ύφος θα μπορούσαν να αποκαλυφθούν, αλλά και έμεινα ερμητικά κλεισμένα πίσω από κάποια δυναστική και καταναγκαστική σεμνοτυφία, διστακτική και μυστικιστική. Ας την έχει καλά ο θεός της!