Εφηβικά 21 - Φιλοσοφικά (Η Αρχή: Camus)

Θα εισαγόμουν πανηγυρικά στο ελληνικό πανεπιστήμιο. Με εύσημα. Οι ρομαντικές φιλοδοξίες για επιτεύγματα και μεγαλουργίες στη Φυσική πρώτα, στα Μαθηματικά ύστερα, πέρασαν στο περιθώριο. Είχα πλέον αρχίσει να ζυγίζω καλύτερα τις διανοητικές ικανότητές μου και να εκτιμώ την ασημαντότητα του σχετικού μέγεθος των γνώσεων μου. Άρχισα, με λίγες λέξεις, να προσγειώνομαι στην πραγματικότητα του κόσμου, κατά κάποιο τρόπο να του υποτάσσομαι. Είχα αντιληφθεί έγκαιρα ότι είχα πολλά, πάρα πολλά να μάθω στη ζωή, όχι μόνον γύρω από την επιστήμη που θα ακολουθούσα, αλλά και για το όν και την ύπαρξη, την ζωή και θάνατο, την ανθρώπινη φύση, τις ανθρώπινες σχέσεις, και την κοινωνία στην οποία θα εντασσόμουν αναγκαστικά ως εργαζόμενος για το μεγαλύτερο κομμάτι της ζωής μπροστά μου. Ο δρόμος της γνώσης και μόρφωσης θα εξαντληθεί λίγο πριν το κατώφλι του θανάτου, όπως έχω συνειδητοποιήσει μέσα από τις δεκαετίες που πέρασαν από εκείνο το ορόσημο -της εισόδου στο πανεπιστήμιο, την ενηλικίωση, την μεταμόρφωση του εφήβου και άγουρου νέου στον «ακαδημαϊκό πολίτη» της Μάνας, την τελική ωρίμανση.  

Από τα ράφια της βιβλιοθήκης μας, η οποία έβριθε από μισοδιαβασμένα ή αδιάβαστα βιβλία του Πατέρα, ανακάλυψα και έσυρα τον Επαναστατημένο Άνθρωπο του Albert Camus. Ήταν εκείνο το βιβλίο το πρώτο φιλοσοφικό έργο που θα περνούσε από τα χέρια μου και το διάβασα μέχρι την τελευταία του γραμμή, παρόλο που η κατανόηση του κειμένου, το τι ήθελε μέσα από κάθε φράση να μεταφέρει ο συγγραφέας ξεπερνούσαν το άγουρο της ηλικίας και την λιγοστή εμπειρία με διάβασμα φιλοσοφίας. Στην προσπάθεια μου να μάθω, να κατανοήσω, να αντιληφθώ, γέμιζα σελίδες με αποσπάσματα του κειμένου, κύριες ιδέες και σκόρπιες σημειώσεις από κάτω τους. Η εντύπωση που μου άφησε εκείνο το έργο ήταν μεγάλη, ιδιαίτερα χάριν στην οξύνοια, το βάθος της σκέψης και το εύρος της παρακείμενης γνώσης, ιστορικής και λογοτεχνικής, του συγγραφέα. Άσκησε μιαν αξιοσημείωτη επίδραση που ακόμα και σήμερα, έχοντας πλέον διαβάσει και ξαναδιαβάσει, υπογραμμίσει, αναλύσει (πρόχειρα στα περιθώρια με τον ερασιτεχνισμό ενός κατ’ επάγγελμα μηχανικού), The Rebel και The Myth of Sisyphus, όπως και τα τρία μυθιστορήματα του Camus, νιώθω όταν ανακαλώ ιδέες του στις σκέψεις μου, στην αντίληψη της ύπαρξης και την συνείδηση μου, μερικές φορές ενώπιον επιλογών ζωής.

Το τέλος του Επαναστατημένου Άνθρωπου ακολούθησε το διάβασμα του Μύθου του Σίσυφου. Στο νεανικό μου μυαλό ανοιγόταν ένας απέραντος, ανεξερεύνητος μέχρι τότε, κόσμος ιδεών, αντίληψης της ατομικής ύπαρξης και του σύμπαντος γύρω της, χωρίς θεό, χωρίς «μετά», με μόνον την βεβαιότητα του θανάτου να συμβιβαστεί και ανάλογα προσαρμόσει την ζωή του. Απλώνονταν πεδία φιλοσοφιών της ζωής και της ψυχής, των σχέσεων, συναισθηματικών και κοινωνικών, της πάλης και των πολλές φορές βίαιων συγκρούσεων ανάμεσα σε ανθρώπους, τάξεις, κοινωνίες  και έθνη, χωρίς διαιτητή ή επόπτη, πεδία ζύμωσης ιδεών και συναισθημάτων. Ξέφωτα λίγων κοινών αληθειών και κοινοτυπιών, με μόνον την ομορφιά της φύσης και της καλλιτεχνικής δημιουργίας να τα φωτίζουν, διαδέχονταν πυκνά και σκοτεινά δάση αντιφάσεων και αντιθέσεων, αδιεξόδων στο πείσμα της λογικής. Με την φιλοσοφική σκέψη του Camus πριν από άλλους οδηγό, άρχισα να σεργιανώ τις δύσβατες περιοχές της ανθρώπινης φύσης και ύπαρξης, της ψυχής και των συναισθημάτων, να βυθίζομαι στον κόσμο των ανθρώπινων κοινωνιών και την ιστορία τους. Σε έναν κόσμο με τον άνθρωπο καταμεσής του, μόνον του να αδυνατεί να αδράξει και κατανοήσει αυτόν τον κόσμο -την ιστορία και το παρόν του, όπως διακαώς το επιθυμεί, σφαιρικά και ολοκληρωτικά, να δει προς τα που κινείται και που ενδεχόμενα θα καταλήξει. Να καλείται να ρυθμίσει την σύντομη παρουσία στον πλανήτη εν γνώσει της μαθηματικής βεβαιότητας του θανάτου. Αυτόν τον θάνατο, αν και τότε μου φαινόταν ακόμη μακρινός, σε κάποια φάση της ωρίμανσής μου τουλάχιστον θα έπρεπε να τον αντιμετωπίσω. Και την προσέγγιση του να την αντιδιαστείλω με την μέχρι τότε ύπαρξή μου, ενώ, ταυτόχρονα, να δικαιολογώ και αιτιολογώ αυτήν την ύπαρξη μέσα από περιοδικές κλήσεις και κουβέντες με τη συνείδηση. Ήμουν, όμως, ακόμα πολύ νέος ώστε να απορρίψω καθολικά το μέλλον προς όφελος της στιγμής του παρόντος.    

Η φιλοσοφική σκέψη στο σύνολό της δεν μπορεί να εκφραστεί και κωδικοποιηθεί από μαθηματικές εξισώσεις και θεωρήματα, παρά την σημασία της Λογικής ως γέφυρας ανάμεσα στα Μαθηματικά και την Φιλοσοφία. Ούτε μπορεί να μπει σε καλούπια και να βασιστεί και εξηγηθεί αποκλειστικά από τους φυσικούς νόμους, όπως προκύπτουν μέσα από την παρατήρηση του κόσμου γύρω μας. Ως επί το πλείστον, περιγράφεται και εκφράζεται προσεγγιστικά, με λέξεις και φράσεις από το εύρος και πλούτο που προσφέρουν οι ανθρώπινες γλώσσες, η γραμματική και σύνταξή τους. Ωστόσο, όλες αυτές τις περιηγήσεις του νου στους λαβύρινθους της φιλοσοφικής σκέψης τις έβρισκα συναρπαστικές και γοητευτικές. Ένιωσα ότι την γνωριμία με την φιλοσοφία και τα ρεύματά της τα όφειλα ως ένα μεγάλο χρέος προς την ζωή στην οποία γεννήθηκα να ζήσω. Διψούσα να μάθω περισσότερα. Παρέα με τον εαυτό και την συνείδηση μου, να μελετήσω και κατανοήσω αυτό που «είμαι», το «είναι» γενικότερα, τον άνθρωπο και την ιστορία του, τον ιστορικό και σύγχρονο άνθρωπο, τον εκάστοτε κοινωνικό περίγυρο, τη θέση την δική μου ή της τάξης μου σε αυτόν· να την ανακαλύψω, ίσως και να την αλλάξω, με ή χωρίς τον υπόλοιπο κόσμο γύρω του. Έτσι, το ανθρώπινο ον και η ύπαρξη ήρθε κατ’ αρχήν στο επίκεντρο του ενδιαφέροντος μου. Και ο Camus, με τη φιλοσοφία του Παραλόγου, πρώτος από τους φιλοσόφους των μοντέρνων καιρών που διάβασα, ίσως από καθαρή σύμπτωση και τύχη, με το κοφτερό, καμιά φορά σατυρικό και σαρκαστικό απέναντι σε «δεδομένες» και τετριμμένες απόψεις για την ύπαρξη και τους «πεπατημένους» δρόμους στη ζωή, άλλες φορές με κατηγορηματικό, αφοριστικό και τελειωτικό ύφος, άλλοτε με λυρισμό και λογοτεχνικό παλμό, μου έδωσε εκείνο το απροσδόκητο έναυσμα, μου άνοιξε καινούργιες λεωφόρους για την εξερεύνηση της ανεξάντλητης και ανεκτίμητης κληρονομιάς της ανθρώπινης σκέψης. Τα δυο φιλοσοφικά πονήματα του Camus ήταν το πρώτο μικρό βήμα σε μιαν πνευματική πρόοδο χωρίς ορατό τέλος.

Μη οικείος με σύνθετους φιλοσοφικούς συλλογισμούς και ένα περιεχόμενο που κινείτο σε διαφορετικό επίπεδο από εκείνο των διηγημάτων με ανθρώπινους χαρακτήρες, της ψυχολογίας και της δράσης τους σε ένα φυσικό περιβάλλον –το επίπεδο της λογοτεχνικής αισθητικής και της ψυχαγωγίας και συναισθηματικής ζύμωσης, πάλεψα με δυσνόητες προτάσεις, ώστε η νόηση να καταφέρει μέσα από την μαγεία της λογικής επεξεργασίας του μυαλού να συνδέσει το αφηρημένο με το συγκεκριμένο και πραγματικό, να δημιουργήσει μιαν «εικόνα», ένα καταστάλαγμα αυτού που ήθελε να πει ο συγγραφέας που να ικανοποιούσε και συμβιβαζόταν με την κοινή, ανθρώπινη λογική. Αντεπεξήλθα στις απαιτήσεις της πρώτης μου φιλοσοφικής μελέτης, κάτι που μου δημιούργησε τόση ικανοποίηση όσο και η επίλυση ενός δύσκολου μαθηματικού προβλήματος. Άρχισα να διαμορφώνω, ως μαθητευόμενος φιλόσοφος, σύνθετες προτάσεις με φιλοσοφικούς όρους, που σε μεγάλο βαθμό δεν ήταν τίποτε περισσότερο από κενά περιεχομένου «διανοουμενίστικα» λογοπαίγνια. Καμιά φορά πρόβαρα αυτόν τον φιλοσοφικό λόγο μπροστά στον τοίχο του δωματίου μου ή έναν καθρέφτη, χωρίς σημειώσεις μπροστά μου, ώστε να δοκιμάσω την ευφράδεια, τον πλούτο του λεξιλογίου και ρητορικές μου ικανότητες, πάντα στην αποκλειστική παρέα του εαυτού μου. Αλλά και άνοιγα τότε, στο τέλος του Λυκείου, σποραδικές συζητήσεις γύρω από τα φιλοσοφικά διαβάσματα της όψιμης εφηβείας με τον μόνον από τους συμμαθητές μου, τον κλειστό και λιγομίλητο Φώτη Ζ., που είχε παρόμοιες ανησυχίες. Σε μια από αυτές με άφησε ευχάριστα αμήχανο, μέχρις και εντυπωσίασε με τις γνώσεις του, όταν σε μια από τις συζητήσεις μας, γύρω από πάλη, αγώνες και επαναστάσεις, αυτοπροσδιορισμένος ο ίδιος ως «αναρχικός» στην ιδεολογία  (σε αντιδιαστολή με την κομμουνιστική που γεννιόταν και στέριωνε δογματική μέσα μου), όταν κατά την ανταλλαγή τσιτάτων αλιευμένων από πρόσφατα διαβάσματά μας, έκλεισε την κουβέντα μας με ένα insurgo ergo sum, τη λατινική μετάφραση μιας coda του Camus. Δεν ήμουν λοιπόν μοναδικός, σε εκείνο το στεγνό από ιδέες και ιδεολογική ζύμωση σχολείο, που διάβαζε μοντέρνα φιλοσοφία και επηρεαζόμουν και κυρίως προβληματιζόμουν από τέτοια διαβάσματα!