Υπαρξιακά - 1 Μοίρα και Τύχη

Εκεί, κάπου, στις γειτονιές της παλιάς Θεσσαλονίκης, σπάρθηκαν οι σπόροι της ζωής του Πατέρα και κατ’ επέκταση της δικής μου. Στη μοναδικότητα και το απειροστό τους, στην ασημαντότητά τους μέσα στο άπειρο και την ασύλληπτη μεγαλειότητα του κόσμου και των διαστάσεών του: του χώρου και χρόνου, χωρίς αρχή και τέλος, παρά και πέρα από εμάς. Ο νους, η αυτοσυνείδηση και αυτοσυναίσθηση της ύπαρξης μας -ενόσω αυτή η ύπαρξη διαρκεί, στοιχεία που ξεχωρίζουν τον άνθρωπο από άλλα όντα, κατακλύζεται και συγκλονίζεται μπροστά στο απειράριθμο αιτιών, δυνάμεων και γεγονότων, είτε άφαντων και τετριμμένων, είτε ευδιάκριτων και ιστορικών, που συνέτρεξαν και συνέκλιναν στη στιγμή μιας ατομικής ύπαρξης.

Στη μοίρα και το πεπρωμένο του ανθρώπου, που σημαίνει κάτι προδιαγραμμένο (από ποιον, άραγε;), μία άνωθεν ή έξωθεν, υπερβατική, υπερφυσικά επιβεβλημένη πορεία στον κόσμο αυτό, ποτέ, ως επιστήμονας, δεν πίστεψα. Λίγοι θρησκόληπτοι, δεισιδαίμονες και ανόητοι καταφεύγουν πλέον στο χιλιοειπωμένο «η μοίρα το είχε γραφτό», ανήμποροι να εξηγήσουν πως και γιατί κάποιος γεννήθηκε αυτός που γεννήθηκε, παντρεύτηκε, αρρώστησε, πέθανε, και έκαμε στη ζωή του αυτό που τελικά έκαμε. Οι περισσότεροι, ακόμα και στις περιπτώσεις που αναφέρονται στη μοίρα εξαιτίας είτε κάποιας αδυναμίας της στιγμής, είτε κάποιου ανολοκλήρωτου συνειρμού, είτε κάποιας ελλιπούς σκέψης, κατά βάθος δεν πολυπιστεύουν σε αυτήν. Σε στιγμές εσωτερικής αντανάκλασης σε γεγονότα και συμβάντα, σε κάθε «κλήση στην συνείδηση», αναζητούν και αγωνιούν για το γιατί και το πως και, ενίοτε, για το τι μέλλει γενέσθαι, με αφετηρία την παρούσα στιγμή και κατεύθυνση στο παρελθόν ή το μέλλον. Πολλές φορές συντρίβονται από την αδυναμία μιας λογικής εξήγησης ή της αβεβαιότητας να προδιαγράψουν το μέλλον. Άλλωστε, ο άνθρωπος διαθέτει σε έναν βαθμό, μικρό ή μεγάλο, την ελεύθερη βούληση να επηρεάσει την πορεία της ζωής του, με μικρές ή μεγάλες παρεκκλίσεις από ένα μονοπάτι που φαινομενικά επιβάλλεται εξωγενώς, πάντα μέσα στα όρια και περιθώρια που επιβάλλει η ιστορική εποχή κι ο περίγυρος, ματεριαλιστικός κι ανθρώπινος, εθνικός και γεωγραφικός. Το αν η ιστορία των ανθρώπινων κοινωνιών και των οικονομιών τους ακολουθεί μια ντετερμινιστική πορεία, που διαγράφεται, και ίσως δύναται να προδιαγραφεί, από ισχυρές, ευδιάκριτες, μακροχρόνια ασκούμενες τάσεις το παρακάμπτω, καθώς οι φάσεις και τα στάδιά της, όπως διαδέχονται το ένα το άλλο, πολλές φορές με παλινδρομήσεις και πισωγυρίσματα ή με αφετηρία επαναστάσεις και πολέμους, καλύπτουν περίοδο πολλών ανθρώπινων γενεών, και ξεπερνούν σε χρονικές τάξεις μεγέθους τα όρια μιας ζωής. Μόνο με το απόμακρο μάτι του ιστορικού του μέλλοντος ίσως μπορούν να γίνουν αντιληπτές. Για τον εαυτό μου, την ύπαρξή μου, διάλεξα την παραίνεση του Σαρτρ: «Να ζούμε χωρίς πέπλα και φκιασίδια αυτή τη σπαραχτική, την αφόρητη κατάσταση που λέγεται ‘ανθρώπινη μοίρα’… Το μυστικό ενός ανθρώπου είναι το σύνορο της ελευθερίας του.»

Ούτε και στην τύχη έμαθα να πιστεύω. Γιατί, κυρίως, ούτε κι η τύχη, η φαινομενική τυχαιότητα πολλών γεγονότων, ξεδιψάει τη δίψα για γνώση κι εξήγηση και φέρνει ισορροπία και αρμονία στο νου και την ψυχή. Σε προσωπικό επίπεδο, αναγωγή στην τυχαιότητα πολλών από όσα μας συμβαίνουν θα μας απάλλασσε από διάφορα συναισθήματα: μεταμέλεια, τύψεις, τη χαρά της επιτυχίας, το αίσθημα εκπλήρωσης κι άλλα, που ξέρουμε ότι είναι συνυφασμένα με την ανθρώπινη φύση. Αλλά, παρόλα αυτά, πολλοί από εκείνους που ερωτώνται ή αναρωτιούνται ‘γιατί τα πράγματα συνέβησαν έτσι και όχι αλλιώς’ απαντούν χωρίς πολύ περίσκεψη: κατά τύχη ή από την τύχη. Αλλά τι σημαίνει τύχη; Η τύχη σε έναν έστω στοιχειωδώς συναφή, συνεκτικό και αιτιοκρατικό κόσμο, όπου όμως κάθε αιτιατό και αποτέλεσμα (που με τη σειρά του γίνεται αίτιο σε μια ατέρμονη αλληλουχία γεγονότων και φαινομένων) φέρει από πίσω του μιαν επίσης ατέρμονη ακολουθία αιτιών. Η τυχαιότητα που φαινομενικά χαρακτηρίζει μικρά ή μεγάλα γεγονός ή συστάδες γεγονότων που στοιχειοθετούν μικρές ή μεγάλες ιστορίες, προσωπικές ή κοινωνικές, όπως τέτοιες ιστορίες ζωής διαγράφονται και περιγράφονται από φανερά, παρατηρήσιμα και περιγράψιμα, καμιά φορά μετρήσιμα, αποτελέσματα δυνάμεων, είτε προφανών και εμφανών, είτε αφανών και υπογείων, αυτή η αναγωγή στην τύχη, λοιπόν, δεν σημαίνει τίποτε περισσότερο από αδυναμία εξήγησης και παραίτηση, αποποίηση ευθύνης, αποστροφή μιας κατάστασης ή της πραγματικότητας, φόβος για τις συνέπειες και του τι θα ακολουθήσει. Είναι μια λέξη δίχως περιεχόμενο, συγκεκριμένο και αφηρημένο, που η επίκλησή της δεν ωφέλησε ποτέ κανέναν. Στην καλύτερη περίπτωση γίνεται συνώνυμη της υπεκφυγής και της αδυναμίας και απλά χρησιμεύει για να υποδηλώνει τον ασήμαντο βαθμό κατανόησης των φαινομένων, του «γιατί» των γεγονότων . Είναι η σιωπή και αμηχανία στο ερώτημα για το νόημα και το λόγο αυτής της στοιχειώδους και σύντομης παρουσίας μας σε αυτόν τον κόσμο, των προγόνων και απογόνων μας, και της ζωής που έζησαν, ζουν ή θα ζήσουν.

Και στην αδυναμία μας να εξηγήσουμε όλα αυτά που διαδραματίζονται γύρω μας και μέσα μας, πάνω στα θεμέλια του ό,τι μεγαλειώδους και ασύλληπτου προηγήθηκε στην ιστορία του κόσμου, πάνω στη λίγη συσσωρευμένη γνώση της ανθρωπότητας, πάνω στις καταχτήσεις, στις «πλάτες» των προηγούμενων γενεών, καταφεύγουμε στην τύχη. Η ζωή μπορεί να εμφανίζεται ενώπιον μας σαν μια σειρά ασύνδετων και τυχαίων συμβάντων, αλλά στην πραγματικότητα είναι μια ψευδοτυχαία ή φαινομενικά τυχαία ακολουθία× με την έννοια ότι κάθε συμβάν, κάθε στροφή της στη μιαν κατεύθυνση ή την άλλη, είναι δυνητικά εξηγήσιμη από ένα σωρό αιτιών που απλώνονται σε ένα τεράστιο εύρος και βάθος χρόνου, ώστε η συλλογή και ταξινόμηση τους, και η εκτίμησή τους ως παράγοντες στην τελική έκβαση να είναι πρακτικά αδύνατη.