Ξανασυναντώντας τον Μαρξ 8 - Καπιταλισμός: αντιθέσεις (Β)

ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΕΣ ΣΥΓΚΡΟΥΣΕΙΣ 

Η αγορά, η οποία όντως στέκεται απέναντι και υπεράνω της δράσης των ατομικών κεφαλαίων και λειτουργεί και κινείται από τις συνιστάμενες δυνάμεις των απειράριθμων παραγόντων που ενεργούν στο εσωτερικό της (υπερεθνικοί οργανισμοί, εθνικά κράτη, τάξεις, πολυεθνικές επιχειρήσεις, μικρά και μεγάλα κεφάλαια, ατομικοί παραγωγοί και καταναλωτές, φύση και φυσικοί πόροι, κλίμα και καιρός), φτάνει στο οριακό σημείο που δεν μπορεί να απορροφήσει ή να αποπληρώσει πλέον ή να συναλλαχθεί στους ίδιους ρυθμούς: στο σημείο της επιβράδυνσης, τη συναίσθησης της πραγματικότητας και της προσγείωσης σε αυτήν, στο σημείο αναστροφής της συλλογικής ψυχολογίας. Τα κεφάλαια εκπίπτουν και υποτιμούνται με γνώμονα ρεαλιστικές πλέον ή χαμηλότερες αποδόσεις. Επέρχεται κρίση στο σύστημα· το σύστημα κυριεύεται από την κρίση που το ίδιο δημιούργησε.

 

Παραμένοντας στο οικονομικό πεδίο, η ίδια θεμελιώδης αντίθεση κεφαλαίου και εργασίας, κέρδους και κόστους παραγωγής, και ο συνεπακόλουθος αυτής της αντίθεσης καπιταλιστικός ανταγωνισμός ουσιαστικά καθορίζει την προσφορά και ζήτηση στο χώρο τον εμπορευμάτων και είναι η κύρια αιτία των διακυμάνσεων, αντιφάσεων και ανισορροπιών στο σύστημα [υπερ-προσφορά, υπερ-χωρητικότητα στην παραγωγή και στις υποδομές της, χαμηλή ζήτηση λόγω μειωμένης αγοραστικής δύναμης, αυξομειώσεις στις τιμές και τα αποθεματικά εμπορευμάτων από επιχειρήσεις και χρήματος στις τράπεζες, πληθωρισμό και αποπληθωρισμό (πίστης και τιμών), αυξομειώσεις στο δανεισμό και την πίστη, μέχρι και ασυνέχειες και σοβαρές διαταραχές στη διακίνηση εμπορευμάτων και την κυκλοφορία του χρήματος.] Από την άλλη μεριά, αντίστοιχες αυξομειώσεις στη ζήτηση της εργασιακής δύναμης, ως του ιδιαίτερου εμπορεύματος στον καπιταλισμό στον πυρήνα της παραγωγής αξίας, συνεπάγεται αυξομειώσεις στην ανεργία και την τιμή της εργασιακής ισχύος. 

ΚΟΙΝΩΝΙΚΕΣ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΚΕΣ ΑΝΤΙΘΕΣΕΙΣ

Στο κοινωνικό πεδίο οι οικονομικές αντιθέσεις του καπιταλιστικού συστήματος, βέβαια, αντανακλώνται στην οικονομική-εισοδηματική διαστρωμάτωση, στις διακυμάνσεις στην κινητικότητα μεταξύ των οικονομικών στρωμάτων και τάξεων, στη διασπορά της κατανομής των εισοδημάτων, στην σχετική και απόλυτη φτώχια και τις ψυχοσωματικές επιπτώσεις της στον κοινωνικό άνθρωπο, καθώς και δημογραφικές ανακατανομές και τις επίδραση που έχει η παραγωγή και υπερ-παραγωγή στο περιβάλλον, στους διαθέσιμους φυσικούς πόρους και στο κλίμα. Ενώ στο πολιτικό πεδίο, η αντίθεση μεταφράζεται σε πολιτικές διαμάχες γύρω από τις μακροοικονομικές πολιτικές που πρέπει να ακολουθηθούν για την εξισορρόπηση του συστήματος, τη δημοσιονομική ή αναδιανεμητική πολιτική,  τη στήριξη ή απομείωση του κράτους πρόνοιας, κτλ.  

Σε μιαν παγκοσμιοποιημένη οικονομία η σύγκρουση ανάμεσα στην ιδιοκτησία από «ατομικά» κεφάλαια των μέσων παραγωγής και την κοινωνικοποιημένη εργασία και καταμερισμένη παραγωγή, ανάμεσα στο κόστος παραγωγής και το κέρδος, ανάμεσα στα ατομικά κεφάλαια προς μεγιστοποίηση των ατομικών κερδών και του μερίδιού τους στην αγορά διαμέσου κυρίως της αύξηση της παραγωγικότητας, έχει παρόμοιες παράπλευρες συνέπειες: την ανισόμετρη ανάπτυξη και την ιστορική διαμόρφωση εθνικών ή υπερεθνικών οικονομικών πόλων, στη δημιουργία πολυεθνικών εταιριών, στη μεταφορά εθνικών ή υπερεθνικών κεφαλαίων από μια γεωγραφική περιοχή σε άλλη, σε εμπορικές συμφωνίες ή εμπορικούς πολέμους και προστατευτισμό, στις σχέσεις εξάρτησης, οικονομικής, τεχνολογικής και πολιτιστικής ανάμεσα σε αναπτυγμένες και υπανάπτυκτες εθνικές οικονομίες, στην οικονομική μετανάστευση, σε τοπικές περιβαλλοντικές επιπτώσεις και την παγκόσμια κλιματική αλλαγή, κτλ. Αν και η σχέση ανάμεσα στην θεμελιώδη αντίθεση του συστήματος και των επιμέρους φαινομένων δεν είναι πάντα προφανής, και για κάθε ένα από αυτά απαιτείται διεξοδική ανάλυση με τη μεθοδολογία του ιστορικού και διαλεκτικού ματεριαλισμού προς τη διασύνδεση κάθε αποτελέσματος με τις αιτίες του, το γεγονός και μόνον ότι τα φαινόμενα αυτά εμφανίστηκαν, προέκυψαν και αναδείχτηκαν μέσα από την ιστορική εξέλιξη του καπιταλισμού είναι εμπειρική απόδειξη της συσχέτισης αυτών των συγκρούσεων με τη βασική συστημική αντίθεση και τις παραγώγους της. 

ΕΠΙΣΤΡΟΦΗ ΣΤΗ ΒΑΣΙΚΗ ΑΝΤΙΘΕΣΗ

Δίνω έμφαση σε δύο σχετικά με τη θεμελιώδη αντίθεση συμπεράσματα. Πρώτον, η κοινωνικοποίηση της παραγωγής από την μια μεριά έχει ως αποτέλεσμα ανισορροπίες ανάμεσα στην προσφορά και τη ζήτηση σε μικροοικονομικό επίπεδο, στο ενός συγκεκριμένου τομέα παραγωγής ή κάποιας συγκεκριμένης κατηγορίας εμπορευμάτων, συμπεριλαμβανομένων της εργασιακής ισχύος και του χρήματος, να έχουν παράπλευρες επιπτώσεις σε παρεμφερείς τομείς και τη γενικότερη οικονομία. Δεύτερον, η αντιφατική σχέση ανάμεσα στο κόστος της εργασίας και παραγωγής, αφενός, και του καπιταλιστικού κέρδους από την άλλη επιδρά στην προσφορά και ζήτηση αγαθών, της εργασιακής ισχύος και του χρήματος, αλλά και επηρεάζεται από αυτές, δηλαδή κέρδος και κόστος παραγωγής από τη μια, και η προσφορά και ζήτηση από την άλλη βρίσκονται σε μια διαλεκτική σχέση αλληλεπίδρασης και ανατροφοδοτούνται. Στο βρόγχο ανάδρασης αναπτύσσονται τάσεις, ενδογενείς ή από εξωγενείς πηγές (π.χ. διαταράξεις σε κύρια στοιχεία της παραγωγής όπως η ενέργεια, αγροτικά προϊόντα εξαιτίας καιρικών ή κλιματικών αλλαγών, δημογραφικές ανακατατάξεις εξαιτίας πολέμων, μετανάστευσης, κ.α.), που μπορεί να μετατοπίσουν αισθητά το σύστημα από μιαν φαινομενική κατάσταση ισορροπίας σε αστάθεια.