Ξανασυναντώντας τον Μαρξ 7 - Χρήμα (Α)

Τo χρήμα στην έκαστην μορφή και ιστορική μετάλλαξή του (μεταλλικό – χρυσός και ασήμι, κέρματα & χαρτονομίσματα, πλαστικό, ηλεκτρονικό, ...) έχει διαχυθεί πλέον παντού, είναι πανταχού παρόν, έγινε αναπόσπαστο στοιχείο της κοινωνικής ζωής του ανθρώπου και της καθημερινότητάς του. Η εργασία της συντριπτικής πλειοψηφίας των εργαζομένων αμείβεται με χρήμα, με το χρήμα αγοράζονται τα κάθε λογής προϊόντα και υπηρεσίες από άτομα και επιχειρήσεις, όπου τουλάχιστον ο καταμερισμός της εργασίας και της παραγωγής απαιτεί την ανταλλαγή τους ανάμεσα σε παραγωγούς και καταναλωτές, το χρήμα είναι η αρχική, η ενδιάμεση και η τελική μορφή, μιας από τις μεταμορφώσεις, η πραγματοποίηση και διατίμηση (valorization) του κεφαλαίου στη διαδικασία παραγωγής: το κεφάλαιο, συσσωρευμένο σε μορφή χρηματική ή  χρηματοπιστωτική, επενδύει σε μέσα παραγωγής και ανθρώπινη εργασία, για να μετασχηματίσει ένα σύνολο πρώτων υλών σε τελικό αγαθό-εμπόρευμα, που προσφέρεται στην αγορά και ανταλλάσσεται με χρήμα στο τέλος κάθε στοιχειώδους κύκλου παραγωγής. Το μεταβλητό μέρος του κεφαλαίου ανά πάσα στιγμή είναι ένα μίγμα πρώτων υλών, εργασιακής δύναμης, εμπορευμάτων προς ανταλλαγή και χρήματος από την ανταλλαγή τους. Σε χρήμα καταβάλλονται ενοίκια και τοκοχρεολύσια, φόροι και εισφορές. Κάθε ατομικό εισόδημα από μισθούς και κέρδη εκφράζεται σε χρήμα. 

ΩΣ ΜΕΤΡΟ ΑΞΙΑΣ & UBER ALLES ΕΜΠΟΡΕΥΜΑ 

Η πρώτη εμφανής ιδιότητα του χρήματος είναι ως μέτρο, ως ονομαστική μονάδα μέτρησης της ανταλλακτικής αξίας των αγαθών. Στον καπιτιαλισμό, για την πραγματοποίηση της αξίας ενός εμπορεύματος δεν αρκεί αυτό να ανταλλαγεί με ένα άλλο συγκεκριμένο αγαθό αλλά με κάτι άλλο: ένα κοινωνικό σύμβολο, ένα σύμβολο γενικής αποδοχής. Αυτό το σύμβολο μέτρησης και σύγκρισης, που στέκεται ξεχωριστά από τo κάθε συγκεκριμένο εμπόρευμα, αλλά υπάρχει παράλληλα με αυτά ως ένα γενικά αποδεκτό και κοινωνικά αναγνωρίσιμο εμπόρευμα είναι το χρήμα: “Αll commodities are only transitory money; money is the permanent commodity. Money is the omnipresent commodity; the commodity is only local money” [Karl Marx, Grundrisse].

Η αξία των αγαθών εκφράζεται λοιπόν ποσοτικά με ή ονομαστικά από την τιμή τους. Η τιμή συνιστά τη μέτρηση από την αγορά της ανταλλακτικής αξίας και της εργασιακής ενέργειας που έχει αποκρυσταλλωθεί σε αυτά τα αγαθά· το χρήμα είναι το συμβολικό μέτρο, ο ονομαστικός προσδιορισμός της τιμής, η λογιστική μονάδα μέτρησης της ανταλλακτικής αξίας. Ως τέτοια μονάδα υποβάλλεται ιδεατά και τελικά επιβάλλεται στον καπιταλισμό και στέκεται υπεράνω όλων των εμπορευμάτων ως πρακτικό μέτρο σύγκρισης της ανταλλακτικής τους αξίας. To χρήμα γίνεται το παγκόσμιο, κοινά αποδεκτό, ισοδύναμο μέτρο αυτής τη σύγκρισης. “The exchange value of a commodity, as a separate form of existence accompanying the commodity itself, is money; the form in which all commodities equate, compare, measure themselves; into which all commodities dissolve themselves; that which dissolves itself into all commodities; the universal equivalent.” [Karl Marx, Grundrisse].

Αυτή η αποτίμηση των αγαθών με το χρήμα, ο προσδιορισμός των ανταλλακτικών αξίων με την τιμή αγοράς τους καθιερώθηκε βαθμιαία μέσα από συνεχείς ανταλλαγές αγαθών, δηλαδή η τελική και καθιέρωση αυτής της καθολικής και πανταχού παρούσας πρακτικής προϋποθέτει την ανταλλαγή: προέκυψε ως ιστορικό αποτέλεσμα του καταμερισμού της εργασίας και της εξειδίκευσης μιας κοινωνικής παραγωγής και της διαδικασίας ανταλλαγής εμπορευμάτων σε κοινωνικό και παγκόσμιο επίπεδο. Σήμερα η χρηματική αποτίμηση κάθε πράγματος, κάθε εμπορεύματος, κάθε προϊόντος και υπηρεσίας και της εργασιακής ισχύος είναι πλέον όρος, εκ των ων ουκ άνευ της καπιταλιστικής παραγωγής: το κόστος των στοιχείων παραγωγής εκφράζεται από την τιμή τους, το ίδιο και το εμπόρευμα -το αποτέλεσμα της παραγωγής. Και αυτές οι τιμές πάντα περιλαμβάνουν το κόστος παραγωγής και το κέρδος του παραγωγού.

Το χρήμα per se δεν ενσωματώνει εργασία, με την έννοια ότι η εκτύπωση χρήματος ή το ‘quantitative easing’ από κάποια αρχή, όπως το κράτος ή η κεντρική τράπεζα απαιτεί μηδαμινή εργασιακή ενέργεια σε σχέση με την αξία που εκφράζει. Η ανταλλακτική αξία του ετεροπροσδιορίζεται από τα αγαθά που μπορεί να αγορασθούν ή πωληθούν με μια συγκεκριμένη ποσότητά του. Συνεπώς, ως έκφραση του εισοδήματος ενός πολίτη “[money] regulates the extent of its power of purchasing or the value of the goods which he can annually afford to consume… Real revenue […] consists not in the money, but in the money’s worth; not in the metal prices, but in what can be got for them” [Adam Smith, The Wealth of Nations].  Στη συμβολική του μορφή (πλαστικό ή ηλεκτρονικό με πρόσβαση σε κάποιον τρέχοντα λογαριασμό ή ως χαρτονόμισμα ή τραπεζικό γραμμάτιο ή επιταγή πληρωμής, κτλ.) δεν είναι παρά μια εντολή ή συναλλαγματική που επιτρέπει στον κάτοχό της να την ανταλλάξει ανά πάσα στιγμή με χρυσό (τις εποχές της σύνδεσης εθνικών τραπεζογραμματιών με συγκεκριμένη ποσότητα χρυσού) ή, σήμερα, με ένα ‘καλάθι’ αγαθών ή και την εργασιακής ισχύ.  H αξία του χρήματος συνδέεται λοιπόν με την αξία των αγαθών με τα οποία ανταλλάσσεται. Το τύπωμα χρήματος, η αύξηση της προσφοράς του ή κάποια μονεταριστική επέκταση δεν αυξάνει τον πλούτο της κοινωνίας “through a stroke of magic”, ούτε βέβαια και την αγοραστική δύναμη των εισοδημάτων, αλλά χωρίς ανάλογη μεγέθυνση του κοινωνικού προϊόντος καταλήγει στην υποτίμηση του ίδιου του χρήματος (ισοδύναμα, σε αύξηση των τιμών των εμπορευμάτων και της εργασιακής ισχύος), σε πληθωρισμό.