Ξανασυναντώντας τον Μαρξ - 7 Χρήμα (Β)

ΩΣ ΜΕΣΟ ΑΝΤΑΛΛΑΓΗΣ & ΟΡΓΑΝΟ ΚΥΚΛΟΦΟΡΙΑΣ

Ο ρόλος του χρήματος στην καπιταλιστική παραγωγή υπερβαίνει αυτόν του απλού μέτρου σύγκρισης αξιών: γίνεται το πανταχού παρόν (ubiquitous & omnipresent) μέσο ανταλλαγής (medium of exchange) εμπορεύσιμων αγαθών και κάθε λογής οικονομικών συναλλαγών, το όργανο ή όχημα της οικονομικής κυκλοφορίας, της διαδικασίας πραγματοποίσης των τιμών -όπου το εμπόρευμα γίνεται, αποκτά, μετατρέπεται σε τιμή. Το χρήμα όχι μόνο εκφράζει αλλά και πραγματοποιεί τις τιμές των εμπορευμάτων, τα «ρευστοποιεί»: τα εμπορεύματα ανταλλάσσονται με μια ποσότητα χρήματος που με τη σειρά της ανταλλάσσεται με άλλα εμπορεύματα. 

Ο κάτοχος του εμπορεύματος Ε1 (που μπορεί να είναι εργασιακή ισχύς ή, καλύτερα, κάποιος χρόνος απασχόλησης μιας εργασιακής ισχύος) το ανταλλάσσει με χρήμα, κατόπιν το χρήμα από την ανταλλαγή του Ε1 ανταλλάσσεται με το εμπόρευμα Ε2 ενός άλλου κατόχου, κοκ, σε μια ακολουθία διαδοχικών συναλλαγών ...Ε1→Μ→Μ→Ε2.... Η κυκλοφορία του χρήματος από τη μεριά της χαρακτηρίζεται από τη φορά της (Ε→Μ or Ε→Μ), την ποσότητα του χρήματος που βρίσκεται σε κυκλοφορία και τον ρυθμό ή την ταχύτητα των συναλλαγών. Ως υποσημείωση αναφέρω το μάλλον προφανές: ότι η ποσότητα του χρήματος σε κυκλοφορία είναι ανάλογος του συνόλου των συναλλαγών επί το μέσο επιπέδο των τιμών και αντιστρόφως ανάλογος της ταχύτητας των συναλλαγών (του μέσου αριθμού των συναλλαγών ανά μονάδα χρόνου).

Είναι φανερό ότι η καθολική χρήση του χρήματος ως όργανο κυκλοφορίας διασπά την ανταλλαγή σε δύο πράξεις. Στη διάσπαση αυτή, συνάμα με το χρονικό διάστημα και τη (γεωγραφική) απόσταση που ενδεχόμενα μεσολαβεί ανάμεσα στις δύο ανταλλαγές και τις αντίστοιχες ασυνέχειες στην κυκλοφορία χρήματος και εμπορευμάτων, βρίσκονται, κατά τον Μαρξ, ”the germs of crises”. Επίσης, εφόσον η ταχύτητα κυκλοφορίας του χρήματος ή ο ρυθμός των ανταλλαγών εμπορευμάτων με χρήμα και τανάπαλιν, προσδιορίζεται από παράγοντες εξωτερικούς προς αυτήν την κυκλοφορία εμπορευμάτων και χρήματος (παραδείγματα όπως η αθρόα προμήθεια πρώτων υλών, η αγοραστική δύναμη εισοδημάτων, το εμπόριο εκτός των ορίων μιας κοινής νομισματικής ζώνης, ανομοιόμορφη γεωγραφικά παραγωγικότητα εντός και εκτός αυτών των ορίων, κτλ. έρχονται στο νου), η ποσότητα του χρήματος σε κυκλοφορία πρέπει να έχει τη δυνατότητα να διαστέλλεται και συστέλλεται σε αντιστοιχία με την περιστασιακή επιτάχυνση και επιβράδυνση της κυκλοφορίας, τη διαστολή και συστολή της παραγωγής, του ρυθμού και του όγκου των συναλλαγών, κάτι που επαφίεται στις τράπεζες σε συνεργασία με την κεντρική τράπεζα.
  

Στη συμβολική του μορφή (πλαστικό με πρόσβαση σε κάποιον τρέχοντα λογαριασμό ή χαρτονομίσματος ή τραπεζικών γραμματίων) δεν είναι παρά μια εντολή ή συναλλαγματική που επιτρέπει στον κατοχό της να την ανταλλάξει με χρυσό -τον παλιότερο καιρό της σύνδεσης των τραπεζογραμματιών με συγκεκριμένη ποσότητα χρυσού- ή, σήμερα, με ένα ‘καλάθι’ αγαθών ή την εργασιακής ισχύ μιας χώρας.  H αξία του χρήματος συνδέεται λοιπόν αδιάρρηκτα με την αξία των αγαθών με τα οποία ανταλλάσεται. Το απλό τύπωμα χρήματος, η αύξηση της προσφοράς του ή κάποια μονεταριστική επέκταση δεν αυξάνει τον πλούτο της κοινωνίας “through a stroke of magic”, αλλά χωρίς ανάλογη μεγέθυνση του κοινωνικού προϊόντος καταλήγει στην υποτίμηση και απαξίωση του ίδιου του χρήματος (ισοδύναμα, την αύξηση των τιμών των προϊόντων και της εργασιακής ισχύος), σε πληθωρισμό. 

ΩΣ ΕΚΦΡΑΣΗ ΥΛΙΚΟΥ ΠΛΟΥΤΟΥ

Η αρχική μορφή του κεφαλαίου πριν αυτό επενδυθεί στην παραγωγική διαδικασία είναι χρηματική. Σε ένα χρονικό σημείο της ακολουθίας ανταλλαγών που η καπιταλιστική παραγωγή και κυκλοφορία περιέχουν, δηλαδή της σειράς:

Μ→...Ε1→Ε2→Μ'→Ε1'→Ε2'... →Μ''

το συσσωρευμένο κεφάλαιο ή τουλάχιστον ένα μέρος του που δεν επανεπενδύεται στην παραγωγή αποτραβιέται από αυτήν, το χρήμα που το εκφράζει αποσύρεται από την κυκλοφορία: το χρήμα από εμπόρευμα και μέσο συναλλαγής μεταφράζεται σε πλούτο για τους κατόχους του αρχικού κεφαλαίου. Το χρήμα ως συσσωρευμένος πλούτος μεταμορφώνεται σε μια ανεξάρτητη οντότητα εκτός κυκλοφορίας χρήματος και εμπορευμάτων, και είτε συσσωρεύεται ως θησαυρός ή  χρησιμοποιείται για την αγορά πολυτελών αγαθών ή αγαθών διαρκείας. Το συσσωρευμένο κεφάλαιο, το συσσωρευμένο χρήμα που αποσύρεται από την παραγωγή αντιπροσωπεύει πλέον ματεριαλιστικό πλούτο.

Η συσσώρευση πλούτου γίνεται αυτοσκοπός, η δίψα για συσσώρευση ακόρεστη. “Money is therefore not only an object, but is the object of greed [Bereicherungssucht]. It is essentially auri sacra fames. The cult of money has its asceticism, its self-denial, its self-sacrifice – economy and frugality, contempt for mundane, temporal and fleeting pleasures; the chase after the eternal treasure.” [Karl Marx, Grundrisse]