Αξία και Εργασία - 4 Η εργασία και μόνον αυτή δημιουργεί αξία

Αλλά ποια είναι και πως προσδιορίζεται επακριβώς η σχέση της εργασίας και αξίας, που είναι και αυτό που κατ’ εξοχήν σκοπεύει να αναλύσει το σκεπτικό μου; Χωρίς εργασία δεν παράγονται αγαθά – αυτό είναι δεδομένο. Άρα, η εργασία είναι το εξ ων ουκ άνευ της αξίας του αγαθού ή της αξίας ή του αγαθού ξεχωριστά, χάριν στην ισοδυναμία αυτών των εννοιών αυτών στην παραγωγή και την υλιστική και πνευματική δημιουργία γενικά. Η δημιουργία αξίας, όπως εξακρίβωσα παραπάνω, προϋποθέτει την εργασία, η εργασία είναι η αναγκαία συνθήκη, η απαραίτητη προϋπόθεσή της, και αυτό είναι παγκοσμίως και διαχρονικώς διαπιστωμένο και αποτυπωμένο στον κοινό νου: από την ιστορία της παραγωγής μέχρι σήμερα και από την καθημερινή εμπειρία. Είναι κοινός νους και κατά κάποιο τρόπο αυταπόδεικτο. Τίθεται όμως και το εξής παράπλευρο ερώτημα: η δημιουργία αξίας προϋποθέτει κατ’ αρχήν και βασίζεται στην ύπαρξη και κάποιων άλλων παραγόντων εκτός από την εργασία; Η, διατυπωμένο καλύτερα, τι άλλο συνεισφέρει στην (είτε ανταλλακτική, είτε ωφελιμιστική) αξία ενός προϊόντος ή υπηρεσίας εκτός από την εργασία; 

Κάθε αγαθό (δηλαδή κάθε αξία), είτε απλό, όπως προκύπτει από τα πρωτογενή στάδια της γεωργικής παραγωγής, της εξόρυξης πρώτων υλών, τις διακοπές σε κάποιο ξενοδοχείο, κτλ. είτε σύνθετο, όπως ένα αεροπλάνο, ένα κινητό τηλέφωνο, ένας υπολογιστής, είτε παραδοσιακό (ρούχα, έπιπλα, κτλ.), είτε καινοτόμο και μοντέρνο (smartphones, κτλ.) είναι αποτέλεσμα της  σύνθεσης (ποιοτικής κατ’ αρχήν, με την προοπτική ποσοτικοποίησής τους στον καπιταλισμό) στοιχείων από τις παρακάτω κατηγορίες:

(i)         Τη Φύση (το έδαφος, το υπέδαφος, τις θάλασσες και την ατμόσφαιρα, ενδεχόμενα το διάστημα, τα χημικά στοιχεία και ενώσεις, την ύλη που απαρτίζουν τη Φύση). Όπως αναφέρθηκε, η Φύση ή κάποιο κομμάτι είναι δυνάμει αγαθό, έχει δυνάμει αξία, είναι αξιοποιήσιμη, στο βαθμό που η υφιστάμενη τεχνολογία το επιτρέπει, και αυτή πραγματοποιείται μόνο με και χάρη στην επέμβαση του ανθρώπου και διαμέσου της εργασίας του και της τεχνολογίας που η εργασία του έχει δημιουργήσει.

(ii)       Τη συσσωρευμένη ανθρώπινη κοινωνική Γνώση, τους καρπούς της ιστορικής πνευματικής προσπάθειας και έρευνας, τις επιστημονικές και τεχνολογικές ανακαλύψεις στις μέχρι τούδε ανθρώπινης ιστορίας× το αγαθό αυτό είναι κοινόχρηστο και κοινόκτητο, έχει αξία χρήσης  για τον κάθε παραγωγό και εργαζόμενο και δημιουργό, αλλά όχι ανταλλακτική (εμπορεύσιμη) αξία, και συνεπώς δεν έχει τιμή, δεν υπεισέρχεται σε μια ποσοτική ανάλυση της ανταλλακτικής αξίας. Ως εξαιρέσεις μπορούν να αναφερθούν τεχνολογικές ανακαλύψεις, που αποτελούν ιδιοκτησία επιχειρήσεων (intellectual property) που οι εργαζόμενοί τους εκπόνησαν ή προσώπων-εφευρετών× σε αυτήν την περίπτωση, της ιδιόκτητης γνώσης, δύναται και προσδίδεται ανταλλακτική αξία. 

(iii)      Πρώτες Ύλες και Ενέργεια, όπως αυτές προκύπτουν από την αξιοποίηση της φύσης.

(iv)      Μέσα Παραγωγής (εργαλεία, όργανα, μηχανολογικός και ηλεκτρονικός εξοπλισμός, κτιριακές εγκαταστάσεις, κτλ.), δηλαδή αγαθά και αξίες από άλλους τομείς της παραγωγής· είναι προφανές ότι τα μέσα παραγωγής επίσης προϋποθέτουν εργασία για το σχεδιασμό και παραγωγή τους.

(v)        Ανθρώπινη Εργασία, στην ευρύτερη της έννοια και σε όλες τις δυνατές εκδοχές της: (α) πνευματική – μια ιδέα ή θεωρία και η πειραματική επαλήθευση τους, οι εφαρμογές που επινοούνται, μια τεχνολογική ανακάλυψη, η εφαρμογή γνώσεων και εμπειρίας στη σχεδίαση ενός προϊόντος ή της οργάνωσης και μεθόδου παραγωγής του; (β) σωματική & φυσική προσπάθεια;  (γ) συνδυασμό, συνήθως φυσικής και πνευματικής προσπάθειας; (δ) συνεργασία, συνδυασμό της εμπειρίας, των γνώσεων και δεξιοτήτων, των ικανοτήτων των εργαζομένων, με δεδομένο τον καταμερισμό ρόλων και της εξειδίκευσης που η επιστημονική και τεχνολογική ανάπτυξη έχει φέρει.

Η αξία του τελικού αγαθού, από ποιοτική τουλάχιστον και δυνητικά από ποσοτική άποψη, υπερβαίνει την αξία, είναι ανώτερη (μεγαλύτερη, ευρύτερη, κτλ.) των υλικών στοιχείων που την απαρτίζουν (των πρώτων υλών και της μέσης φθοράς/απόσβεσης των μέσων παραγωγής στη διάρκεια της παραγωγής τους συγκεκριμένου αγαθού ανά μονάδα παραγωγής του). Ο μοναδικός παράγων που προσθέτει αξία, δηλαδή δημιουργεί υπεραξία, επιπλέον της συνένωσης των υλικών στοιχείων που το απαρτίζουν [των (iii)  και της σωρευτικής φθοράς ή απόσβεσης των (iv) ανά μονάδα αγαθού] είναι η εργασία, η νοητική και φυσική ανθρώπινη ενέργεια, που μετασχηματίζει τις πρώτες ύλες, τα στοιχεία, με τη χρήση των εργαλείων και μέσων παραγωγής, στο τελικό προϊόν ή υπηρεσία, στο εμπόρευμα που παρουσιάζεται στην αγορά προς ανταλλαγή με χρήμα ή άλλο εμπόρευμα. 

Γιατί η εργασία είναι και ο μοναδικός παράγων που προσθέτει αξία, συντελεί στη δημιουργία υπεραξίας; Αυτό είναι προφανές για μεμονωμένους παραγωγούς, ή ομάδες παραγωγών που συνεργάζονται και συμβάλλουν με την ατομική τους εργασία στην παραγωγή ενός αγαθού και τη διαχείριση των εσόδων από την πώληση του στην τιμή αγοράς, ενώ αυτό ήταν επίσης προφανές σε πρωτόγονα, προκαπιταλιστικά στάδια παραγωγής, στην αγροτική παραγωγή και αυτήν της μικρής βιοτεχνίας. Στην καπιταλιστική όμως παραγωγή, είτε μικρής, είτε μεγάλης κλίμακας, το κεφάλαιο (κάθε μορφής και μεγέθους: ατομικό, δημόσιο, μετοχικό, κτλ. κτλ.) εμφανίζεται (και είναι!) αναγκαία προϋπόθεση της παραγωγής. Το κεφάλαιο μετατρέπεται από χρήμα (χρηματιστικό κεφάλαιο) στα στοιχεία παραγωγής (iii)-(v) παραπάνω, η ανταλλακτική αξία τους μεταμορφώνεται σε αξία χρήσης για το κεφάλαιο× τα τελικά αγαθά της παραγωγής που προκύπτουν από τη σύμπραξη των (iii)-(v), διαμέσου της ανταλλακτικής τους αξίας και της τιμής με την οποία η αγορά θα τα αποτιμήσει, μετατρέπονται ξανά σε χρήμα, και ούτω καθ’  εξής, σε μια αέναη, συνεχή διαδικασία εναλλαγής της μορφής του [του σταθερού μέρους που επενδύει σε σχετικά σταθερά μέσα παραγωγής (iv) και του κινητού που αγοράζει (iii) και (iv)] μεταξύ χρήματος και στοιχείων παραγωγής. Ανά πάσα στιγμή, το κεφάλαιο εμφανίζεται ως σύνθεση της διττής μορφής του, ως μίγμα χρήματος και στοιχείων παραγωγής, σε διαφορετικές αναλογίες και αλλεπάλληλες αυξομειώσεις αυτών των αναλογιών. Οι ρυθμοί εναλλαγής του κεφαλαίου από χρήμα σε εμπόρευμα και τανάπαλι σε χρήμα και οι ανά πάσα στιγμή σχετικές αναλογίες χρήματος και των υλικών και οργανικών στοιχείων που το απαρτίζουν [(i), στο βαθμό που ένα κομμάτι της  Φύση είναι ιδιοκτησία του κεφαλαίου, και (iii)-(v)] εξαρτώνται από τον τομέα της παραγωγής και την εκάστοτε δυναμική της αγοράς. Ωστόσο το κεφάλαιο κατά την έναρξη της παραγωγικής διαδικασίας ή ενός από τους κύκλους της είναι ακριβώς αυτή η σύνθεση, η ενότητα των (iii)-(v), που αγοράζει ως ανταλλακτικές αξίας και φέρνει μαζί ως αξίες χρήσης για να προσθέσουν αξία και δημιουργήσουν υπεραξία. Η αξία των (iii)-(iv) απλώς μεταφέρεται στην αξία των τελικού αγαθού, κατά την κατανάλωση ή ανάλωση ή απόσβεσή τους, έχοντας αποκτηθεί από αλλού και παραχθεί ως ανταλλακτικές αξίες από άλλους τομείς παραγωγής, ενώ η εργασία προσθέτει αξία, παράγει υπεραξία. Αυτό καθαυτό το κεφάλαιο, ως κάτι απρόσωπο και χωρίς συνείδηση, αντικειμενικά δεν προσθέτει αξία στο τελικό αγαθό. Δεν διαθέτει ούτε νου, ούτε ψυχή, ούτε τη φυσική και πνευματική δύναμη να θέσει σε κίνηση τη διαδικασία παραγωγής αγαθών. Η τελευταία επαφίεται αποκλειστικά στην εργασία. Απλά το κεφάλαιο φέρνει τα (iii)-(v) μαζί στη διαδικασία της παραγωγής.  

Από την ποσοτικοποίηση της αξίας των συντελεστών παραγωγής (την αντιστοίχιση τους σε χρηματικές μονάδες), προκύπτει ότι τα υλικά στοιχεία (iii)-(iv), η ανόργανη σύνθεση του κεφαλαίου, επίσης δεν συνεισφέρουν στην προσθήκη αξίας, πέρα από αυτήν που αντιστοιχεί στην ανάλωσή τους κατά τη διαδικασία παραγωγής. (Στην απλούστερη δυνατή ανάλυση: αν η συνολική αξία Α2 που προέρχεται από τον τομέα παραγωγής πρώτων υλών και μέσων παραγωγής (ΠΥ-ΜΠ), από τη μια μεριά αντιστοιχιστεί στο κέρδος (Κ2) και κόστος εργασίας (Ε2) και ανάλωσης πρώτων υλών (Μ2) του ίδιου τομέα παραγωγής, δηλαδή Α2=Κ2+Μ2+Ε2, και από την άλλη μεριά εξισωθεί με το σύνολο των μέσων παραγωγής και πρώτων υλών που αναλώνονται στον ίδιο και στους  τομείς παραγωγής καταναλωτικών αγαθών, δηλαδή Α2=Μ1+Μ2, τότε προκύπτει ότι Κ2=Μ1-Ε2, δηλαδή η πρόσθετη αξία (το κέρδος Κ2) στον τομέα παραγωγής ΠΥ-ΜΠ δεν εξαρτάται από το Μ2, δηλαδή ΠΥ-ΜΠ που «οργανικά» αναλώνονται εντός του Α2 και, συνεπώς δεν συνεισφέρουν στην πρόσθετη αξία Κ2.) Από μια άλλη σκοπιά, αν υποθέταμε ότι τα ανόργανα συστατικά του κεφαλαίου, χωρίς την παρέμβαση και συμμετοχή της εργασίας δημιουργούσαν αξία και υπεραξία, θα οδηγούμαστε είτε στο κυκλικό επιχείρημα ότι αυτή καθαυτή η αξία δημιουργεί αξία και υπεραξία και στο ότι αξία παράγεται ex nihilο. Κατά τρίτο λόγο, από την καθημερινή, κοινή πρακτική και λογιστική σκοπιά, η κατανάλωση πρώτων υλών και απόσβεση των μέσων παραγωγής συνυπολογίζεται στο κόστος παραγωγής, αφαιρείται από την τιμή του τελικού αγαθού για τον υπολογισμό του κέρδους (που, ποσοτικά, αντιστοιχεί στην υπεραξία). Σε τελική ανάλυση, χωρίς την παρέμβαση της εργασίας η ανόργανη σύνθεση του κεφαλαίου [(iii)-(iv)] παραμένει νεκρή ύλη, από μόνη της δεν παράγει τίποτε. Απλά υφίσταται. 

Η εργασία, η πνευματική και φυσική ενέργεια που οι εργαζόμενοι αναλώνουν, εφόσον σε αυτούς παρουσιαστούν οι απαραίτητες πρώτες ύλες και μέσα παραγωγής, επαρκεί για τη μεταμόρφωση αυτών των αξιών σε τελικό αγαθό με προστιθέμενη αξία, υπεραξία. Αυτή η κατάσταση όμως είτε συμβαίνει σε μικρή κλίμακα, είτε παραπέμπει σε ιδεατές ή και ουτοπικές συνθήκες παραγωγής. Το κεφάλαιο χωρίς εργασία, από μόνο του δεν θέτει τα μέσα παραγωγής σε κίνηση, χρειάζεται την εργασία για την μεταμόρφωση της πρώτης ύλης σε αγαθό με πρόσθετη αξία, υπεραξία. Η προστιθέμενη αξία είναι αποτέλεσμα της εργασίας και μόνον αυτής, ωστόσο στο κεφαλαιοκρατικό σύστημα παραγωγής αποτελεί αναγκαστικά στοιχείο, υπάγεται στο κεφάλαιο, είναι η οργανική σύνθεσή του, που σε συνδυασμό με τα υλικά, ανόργανα στοιχεία συνιστούν τους όρους παραγωγής σε αυτή τη φάση της ανθρώπινης ιστορίας. Ωστόσο αυτό δεν αντιφάσκει την πρόταση ότι η εργασία είναι ικανή και αναγκαία συνθήκη δημιουργίας αξίας (εν γένει) και, στα πλαίσια του καπιταλιστικού συστήματος παραγωγής, υπεραξίας, αξίας υπεράνω της αξίας των ανόργανων στοιχείων του κεφαλαίου.