Αξία και Εργασία - 5 Ποσοτικοποίηση

Άρα, η εργασία είναι απαραίτητη και ικανή συνθήκη για τη δημιουργία αξίας. Χωρίς εργασία δεν δημιουργείται αξία, κάθε τι που έχει αξία (είτε ανταλλακτική, είτε χρήσης) είναι αποτέλεσμα εργασίας, προϋποθέτει και ενσωματώνει εργασία: συλλογική, κοινωνική εργασία, συνεργασία, φυσική και πνευματική ενέργεια, χρόνο και ένταση, αναλωμένη από τους εργαζόμενους σε κάθε στάδιο της παραγωγής του αγαθού. Στον κόσμο της παραγωγής και κατανάλωσης, της ικανοποίησης των υλικών και πνευματικών αναγκών της ανθρωπότητας, πρόκειται περί ταυτολογίας, περί μιας ποιοτικά αδιάσπαστης σχέσης ισοδυναμίας.

Σε κάθε ιστορική φάση, η ανταλλακτική αξία των αγαθών (εμπορευμάτων- προϊόντων είτε υπηρεσιών) ήταν και είναι μετρήσιμη. Χ μονάδες του αγαθού Α ανταλλάσσονται με Υ μονάδες αγαθού Β ή Μ μονεταριστικές μονάδες, όπου Μ είναι η τιμή του αγαθού, η έκφραση της ανταλλακτικής του αξίας σε χρήμα. Η ποσοτικοποίηση αυτή, η αποτίμηση [valuation] της ανταλλακτικής αξίας στον καπιταλισμό είναι εμφανής και πανταχού παρούσα. Σε κάθε αγαθό, ανά πάσα στιγμή, επισυνάπτεται τιμή και κατ’ επέκταση μια ποσοτική σχέση αναλογίας με άλλα αγαθά, ετερογενή ή ομογενή. Στην ανταλλακτική αξία παρουσιάζεται η ποσοτική έκφραση της αξίας και, στη βάση της σχέσης ισοδυναμίας αξίας και εργασίας, της εργασίας που έχει ενσωματωθεί και ολοκληρωθεί στο αγαθό σε κάθε στάδιο της παραγωγής του. 

Από την άλλη μεριά, το ίδιο ισχύει και για την εργασιακή ενέργεια, δηλαδή την ατομική και συλλογική εργασία που ο άνθρωπος προσφέρει: αυτή η εργασιακή ενέργεια, ο χρόνος επί την ένταση της εργασίας, που αναλώνεται στην παραγωγική διαδικασία από τον εργαζόμενο τον ενταγμένο σε αυτήν την παραγωγική διαδικασία, έχει ανταλλακτική αξία που ποσοτικοποιείται ως μισθός, χρηματικός ή έναντι άλλων αγαθών. Ο εργαζόμενος προσφέρει το χρόνο και την ενέργειά του, ατομικά ή σε συνεργασία με άλλους συνεργάτες του, έναντι αντίτιμου, έναντι μισθού ή αμοιβής, έναντι χρήματος ή άλλων αγαθών.

Σημειώνω ότι κάθε μορφής εργασίας δεν συνεισφέρει στη δημιουργία αξίας, παρόλο που συνήθως ανταμείβεται με χρήμα και αγαθά, τα οποία είναι αποτέλεσμα εργασίας. Με μιαν άλλη έννοια, υπάρχουν κατηγορίες εργασίας και ανθρώπινων δραστηριοτήτων που δεν συνεισφέρουν καθόλου (για παράδειγμα, κρατικοί γραφειοκρατικοί υπάλληλοι, νομικοί σύμβουλοι, κτλ.) ή μόνο μερικά ή έμμεσα στη δημιουργία αξίας (για παράδειγμα, υπηρεσίες εκπαίδευσης και υγείας). Όπως υπάρχουν και κοινωνικά στρώματα που οι απολαβές τους από το αθροιστικό κοινωνικό ή εθνικό προϊόν (τη συνολική αξία των προϊόντων και υπηρεσιών που παράγει ή προσφέρει η κοινωνία) είναι δυσανάλογη προς την συνεισφορά τους στη δημιουργία της αξίας αυτού του προϊόντος. Εν γένει, ακριβής προσδιορισμός της συμμετοχής της ατομικής εργασίας, ειδικότερα όταν έχει τεχνολογικό-επιστημονικό (διανοητικό) χαρακτήρα και προϋποθέτει τη συνεργασία με άλλες ειδικότητες, είναι δύσκολη αν όχι αδύνατη. Ωστόσο, η προσέγγιση της συλλογικής εργασίας σε μικρο-οικονομικό επίπεδο (επίπεδο επιχείρησης) και, με μεγαλύτερο βαθμό ακρίβειας, σε μακρο-οικονομικό επίπεδο (κοινωνικό, εθνικό) είναι δυνατή στη βάση της παραγόμενης αθροιστικής αξίας. 

Συμπερασματικά, στην καπιταλιστική αγορά η ανταλλακτική αξία του αγαθού εκφράζεται ποσοτικά από την τιμή του. Με άλλα λόγια, η τιμή ενός αγαθού εκφράζει ποσοτικά, αλλά κατά προσέγγιση την εργασία που ενσωματώνει το αγαθό, την εσωτερική [intrinsic] και ουσιαστική αξία που η εργασία δημιουργεί. Η τιμή είναι μέτρηση της ανταλλακτικής αξίας και κατ’ επέκταση της αθροιστικής, συλλογικής-κοινωνικής εργασιακής ενέργειας που αναλώνεται στην παραγωγή ενός αγαθού.

Η τιμή ενός αγαθού-εμπορεύματος που αγοράζεται και πωλείται, ανταλλάσσεται στην καπιταλιστική αγορά ή, καλύτερα, η αναλογία των τιμών ετερογενών διακριτών αγαθών (αφαιρώντας έτσι από τη ποσοτική αυτή έκφραση της απόλυτης τιμής ενός αγαθού τον πληθωρισμό, δηλαδή αυτήν καθαυτή την τιμή του χρήματος) μπορεί να αυξομειώνεται για διάφορους λόγους: 

   (α) Κυρίως, λόγω αντίστοιχων αυξομειώσεων στην προσφορά και ζήτηση του αγαθού, που μπορεί να είναι τεχνητές, ή την προσφορά και ζήτηση των συστατικών που το απαρτίζουν (για παράδειγμα, εξαιτίας φυσικών, κλιματικών ή γεωπολιτικών παραγόντων), και βέβαια της τιμής της εργασιακής ενέργειας που απαιτείται στην παραγωγή του (για παράδειγμα, λόγω της έλλειψης η υπερπροσφοράς ανειδίκευτου εργατικού ή εξειδικευμένου δυναμικού).
   (β) Τεχνολογικές αναβαθμίσεις που ενισχύουν της παραγωγικότητα, δηλαδή την παραγωγή της ίδιας ποσότητας μιας κατηγορίας αγαθών με λιγότερη αναλώσιμη εργασιακή ενέργεια (σε συντομότερο χρόνο ή και με χαμηλότερη ένταση). 
   (γ) Αυθαίρετη διατίμηση συγκεκριμένων αγαθών από επιχειρήσεις, ιδιαίτερα σε συνθήκες μονοπωλιακών ή ολιγοπωλιακών καταστάσεων στην αγορά, κάτι που συνήθως αντανακλάται σε προσωρινή κορύφωση των ποσοστών κέρδους· είτε, σε περιπτώσεις διαχείρισης από μια εταιρία portfolio ομοειδών αγαθών που το καθένα μπορεί να απαιτεί διαφορικά ποσά εργασιακή ενέργειας στην παραγωγή του και που η διατίμηση από την εταιρία βελτιστοποιεί την κερδοφορία ή προσαρμόζεται στις διακυμάνσεις της προσφοράς και ζήτηση κάθε προϊόντος.

Παρά τις διακυμάνσεις των τιμών αγαθών (απόλυτων και σχετικών, είτε ομοειδών, είτε ετερογενών αγαθών παραγόμενων από διαφορετικούς τομείς), που κατά κανόνα είτε είναι προσωρινές, είτε συμβαίνουν ασυνεχώς σε βήματα, μέσα από τη σύγκρουση τάσεων στην προσφορά και τη ζήτηση, την ανισόμετρη αύξησης της παραγωγικότητας ανάμεσα σε επιχειρήσεις και κοινωνίες, στις παλινδρομήσεις στην προσφορά πρώτων υλών ή τη διάθεση εργατικού δυναμικού, προκύπτουν σταθερές τιμές (και λόγοι τιμών ετερογενών προϊόντων) και μάλιστα για χρονικά διαστήματα διαφόρων κύκλων παραγωγής αυτών των αγαθών. Αφενός, “if supply and demand equilibrate each other, the market prices of commodities will correspond with their natural prices, that is to say, with their values as determined by the respective quantities of labour required for their production.” Διαφορετικά διατυπωμένο: σε συνθήκες ισορροπίας της προσφοράς και της ζήτησης, οι ως προς το χρόνο σταθερές απόλυτες (αποπληθωρισμένες) και σχετικές τιμές ετερογενών αγαθών δεν μπορούν να εξηγηθούν στη βάση της προσφοράς και της ζήτησης. Αφετέρου, η διαφορική αύξηση στην παραγωγικότητα (λόγω τεχνολογικών καινοτομιών σε μια επιχειρηματική δραστηριότητα, σε ένα τομέα παραγωγής, η οποία μειώνει την ανθρώπινη εργασιακή ενέργεια που ενσωματώνει το προϊόν της), αρχικά επηρεάζουν θετικά την κερδοφορία της επιχείρησης που αύξησε την παραγωγικότητά της (μείωσε το «κόστος εργασίας») για την ίδια τιμή προϊόντος που προσφέρει στην αγορά, ενώ μακροπρόθεσμα, ο ανταγωνισμός και η υιοθέτηση παρόμοιας ή ανταγωνιστικής τεχνολογίας από άλλες επιχειρήσεις, οδηγεί την τιμή του προϊόντος σε χαμηλότερα επίπεδα, που αντιστοιχούν στη μειωμένη ανάλωση εργασιακής ενέργειας.
 
Σε συνθήκες ισορροπίας, λοιπόν, της προσφοράς και της ζήτησης, στον πυρήνα της σχέσης της αναλογίας των τιμών διαφορετικών αγαθών και της μονεταριστικής έκφρασης των ανταλλακτικών αξιών προϊόντων & υπηρεσιών ή, αλλιώς, στο σημείο σύγκλισής τους βρίσκεται η κοινωνική-συλλογική εργασιακή ενέργεια που το κάθε αγαθό ενσωματώνει. Η τιμή του είναι η ποσοτική έκφραση σε χρήμα της ανταλλακτικής του αξίας και της ενσωματωμένης εργασιακής ενέργειας. Και τίποτε άλλο πέραν αυτής της ενσωματωμένης εργασίας, αναλωμένης εργασιακής ενέργειας, εξηγεί τη μέση τιμή ή τιμή σύγκλισης ενός αγαθού (το γιατί ένα αγαθό στοιχίζει ένα ποσό Α και όχι Β), τίποτε άλλο πέρα από την εργασία εξηγεί γιατί το Χ αγαθό στοιχίζει Α και το Υ αγαθό στοιχίζει Β.

Σημ.: Σε συζητήσεις στο παρελθόν, αλλά και στη μαρξιστική ανάλυση της εργασιακής θεωρίας της αξίας, αναφέρονται παραδείγματα, όπως ένα ακαλλιέργητο ή ανοικοδόμητο κομμάτι γης, μια δασική έκταση, κτλ. που αν και δεν ενσωματώνουν οποιαδήποτε μορφής εργασία, ωστόσο είναι ανταλλάξιμες με χρηματικό αντίτιμο. Ωστόσο, αυτή η ανταλλαξιμότητά τους η το χρηματικό αντίτιμο που κάποιος προτίθεται να προσφέρει προϋποθέτει τη δυνάμει εμπλοκή της εργασίας στην αναβάθμισή τους, δηλαδή την «καλλιεργησιμότητα» ή «οικοδομησιμότητά» τους, την τελική μεταμόρφωσή και αναβάθμισή τους στο μέλλον διαμέσου της εργασίας. Αντίστροφα, αν ένα κομμάτι γης ή το υπέδαφός του ή ο ουρανός από πάνω του δεν προσέφερα τη δυνατότητα εμπλοκής της εργασίας και τελικής αναβάθμισής σε αγαθό δυνητικά ανταλλάξιμο με άλλα και σε αντίτιμο μεγαλύτερο από το αρχικό που καταβλήθηκε, δεν θα ήταν πωλήσιμο ή ανταλλάξιμο σε πρώτη φάση. Το αρχικό αντίτιμο μάλιστα σχετίζεται με τη δυνατότητα μελλοντικής αξιοποίησης τους, μετασχηματισμού του μέσω της εργασίας.