Εφηβικά 15 - Η Φυσική του Πατέρα

Μπήκα στο λούκι από νωρίς στη ζωή μου και, τελικά, όπως λίγο-πολύ προσχεδιαστεί, με ένα και περισσότερα πτυχία στο χέρι, στο κουρμπέτι των «θετικών επιστημών», περισσότερο καθοδηγούμενος άνωθεν και έξωθεν, από δυνάμεις που εν πολλοίς ενεργούσαν πάνω μου υποσυνείδητα. H ενασχόληση με σπορ και τη λογοτεχνική συγγραφή ανεστάλησαν επ’ αόριστον. Ο λόγος μου θα μεταμορφωνόταν σε τεχνικό και ξύλινο. Πόσοι βγάζουν αξιοπρεπώς το ψωμί τους γράφοντας διηγήματα ή παίζοντας μπάλα; 

Στο 1^ο Πανελλήνιο Συνέδριο της Ένωσης Ελλήνων Φυσικών, που θα λάμβανε χώρα το φθινόπωρο του 1977 στη Θεσσαλονίκη, σε κάποιους χώρους της ΔΕΘ, ο Πατέρας ήταν μέλος της οργανωτικής επιτροπής, πιθανότατα υπεύθυνος για την τηλεπικοινωνιακή υποστήριξη του Συνεδρίου από το δημόσιο μονοπώλιο του ΟΤΕ όπου εργαζόταν. Ασκούσε παράλληλα κι ένα μεράκι που κουβαλούσε από το χρόνια του πανεπιστημίου για την επιστήμη που είχε επιλέξει (ή αναγκαστεί) να σπουδάσει, αν και αυτό το μεράκι μάλλον είχε εξασθενίσει από μιαν μη δημιουργική, τεχνική δουλειά ρουτίνας στον δημόσιο Οργανισμό, ως χρόνια πλέον υπάλληλος του. Με έπαιρνε μαζί του στις προετοιμασίες για κείνο το συνέδριο, το πρώτο μετά τη μεταπολίτευση, που ήταν σταθμός στην κοινωνία των Ελλήνων Φυσικών, ίσως διότι  πίστευε ότι θα με ενδιέφερε, ίσως για να με μυήσει σε εκείνη την κοινωνία των επιστημόνων -στο συνάφι του, ίσως απλά για τη βόλτα και την παρέα. Φαινόταν κάτι εξαιρετικά σημαντικό για τους Φυσικούς του πανελλήνιου, κυρίως το σώμα των ακαδημαϊκών ανάμεσά τους, που θα κυριαρχούσε στο πρόγραμμα του συνεδρίου, και λιγότερου για εκείνους του σχολείου και της εφαρμογής και της πιάτσας. Τη σημασία του έδειχναν οι κινήσεις οι χειραψίες και κουβέντες των διάφορων εθελοντών και περιέργων, πολλοί γνωστοί του Πατέρα από τα φοιτητικά χρόνια που μπαινόβγαιναν στους χώρους του περιπτέρου της ΔΕΘ όπου το συνέδριο θα στεγαζόταν.  

Οι αναμνήσεις από εκείνο το πρώτο συνέδριο των Φυσικών είναι θολές: μερικά άσκοπα πήγαινε-έλα, μέσα κι έξω από το συνεδριακό περίπτερο, συνήθως εν αναμονή του Πατέρα που θα κουβέντιαζε με τις ώρες με κάποιον ή κάποιους σε μια γωνιά, ή την παρακολούθηση μερικών επιστημονικών παρουσιών στην Πυρηνική Φυσική και την Φυσική Στοιχειωδών Σωματιδίων, αντικείμενα που για κάποιο λόγο τις θεωρούσα προπύργιο της Φυσικής, και στα οποία είχα ακούσει ότι είχαν αφοσιωθεί διάνοιες της επιστήμης, Ο Πατέρας το έβλεπε ως βάπτισμα του πυρός για έναν ελπιδοφόρο και φιλόδοξο νέο με όνειρα και όρεξη να διαπρέψει. Ελάχιστο νόημα κατάφερα να βγάλω από εκείνες τις ομιλίες, παρά τη φιλότιμη διανοητική προσπάθεια που κατέβαλα· λιγοστή αίσθηση προκάλεσαν στην καλή νεανική μου προδιάθεση. Στο τέλος της βδομάδας του συνεδρίου, από την γενική ευχάριστη διάθεση και τα χαμόγελα ικανοποίησης και χιούμορ του Πατέρα, συμπέρανα ότι εκείνο, το πρώτο συνέδριο των Ελλήνων Φυσικών, στέφτηκε με επιτυχία. Ο ίδιος είχε την ευκαιρία να συγχρωτιστεί με προσωπικότητες της Φυσικής, κυρίως τους εθνικούς πυλώνες της. Κατάλαβα τότε πόσο κατά βάθος επιθυμούσε να είχε ακολουθήσει πανεπιστημιακή και ερευνητική καριέρα σε μια από τις αιχμές της μοντέρνας Φυσικής, αντί για το άσημο διεκπεραιωτικό υπαλληλίκι σε δημόσιο οργανισμό, και να απολάμβανε έτσι την δόξα της καθηγητικής έδρας και των συνεδρίων με βαρυσήμαντες εργασίες και ακαδημαϊκό λόγο.

Εκείνες τις μέρες, καταχωνιασμένα στα ντουλάπια της βιβλιοθήκης ανακάλυψα μερικά φροντιστηριακά εγχειρίδια φυσικής και ηλεκτρολογίας με το όνομα του Πατέρα ως συγγραφέα. Δεν ήταν τίποτε περισσότερο από δεμένες δακτυλογραφημένες σημειώσεις. Το οικογενειακό όμως όνομα, σε οποιοδήποτε έντυπο, όπως σε κείνα τα αντίγραφα ή στο πρόγραμμα του Συνεδρίου που πήρε το μάτι μου, ως στέψη κάποιας προσπάθειας και αφοσίωσης, ως έργο που πίστευα ότι κάπως θα άντεχε το πέρασμα του χρόνου για να το καμαρώνουν εγώ και οι επόμενες γενιές, μου δημιούργησε μια μικρή δόση περηφάνιας. Ήταν μια μικρή συνεισφορά στην επιστήμη του.

Το σκάλισμα εργαλείων Φυσικής, με αφορμή το συνέδριο συνεχίστηκε, και ανάμεσα στα πολλά βιβλία, κυρίως πανεπιστημιακά συγγράμματα που είχε μαζέψει ο Πατέρας στο αντικείμενο, βρήκα μια σχετικά εκλαϊκευμένη παρουσίαση της Θεωρίας της Σχετικότητας του Einstein, που όμως συμπεριλάμβανε και μαθηματικά και σωρούς από προ-απαιτούμενη γνώση. Την περιδιάβασα με πολύ κόπο, στύβοντας μυαλό μου, αγκομαχώντας από τη μια εξίσωση στην άλλη, προσπαθώντας τουλάχιστον να κατανοήσω τα νοητικά πειράματα που αποδείκνυαν τη διαστολή και συστολή του χρόνου, με αφετηρία το αξίωμα ότι η ταχύτητα του φωτός ήταν μια παγκόσμια σταθερά, η μέγιστη σταθερή ταχύτητα στη φύση. Υπήρχαν χάσματα στην επιστημονική μου γνώση, στα Μαθηματικά και τη Φυσική παρά την αριστεία μου στο σχολείο, και θεώρησα εκείνη τη μελέτη ως μια πνευματική κατάκτηση, μια μικρή νίκη του μυαλού, όπως όταν λύνει ένα δύσκολο γρίφο. Αργότερα στη ζωή θα κατέγραφα ως παρόμοια πνευματική κατάκτηση την ολοκλήρωση και κατανόηση κάποιου μνημειώδους επιστημονικού ή φιλοσοφικού έργου.

Με την ενθάρρυνση και τα λεφτά του Πατέρα, που τουλάχιστον σε ό,τι αφορούσε σε αγορές βιβλίων ποτέ δεν ολιγωρούσε μπροστά στο κόστος, αγόρασα τους πέντε βαριούς τόμους της Φυσικής του Berkeley. Με γέμισε χαρά και σιγουριά για το επιστημονικό μου μέλλον, ιδιαίτερα όταν έχοντας ξεκινήσει να διαβάζω τις πρώτες σελίδες του πρώτου τόμου, αυτού της κλασικής Μηχανικής, διαπίστωσα ότι κατανοούσα το περιεχόμενο τους και βάδιζα χωρίς πολλά πισωγυρίσματα και σχετική άνεση από το ένα κεφάλαιο στο επόμενο, ικανοποιούμενος από την επίγνωση ότι επρόκειτο για πανεπιστημιακό σύγγραμμα ενός από τα κορυφαία Πανεπιστήμια του κόσμου. Με έδωσε θάρρος και αυτοπεποίθηση, ως προς τις δυνατότητες του μυαλού μου και για ένα λαμπρό επιστημονικό μέλλον. Ο νεανικός ενθουσιασμός υποχωρούσε κάπως όταν επιχειρούσα να προσπεράσω κεφάλαια και τόμους ολόκληρους και να δοκιμάσω την ικανότητα αντίληψής μου σε περισσότερα προχωρημένα και εξωτικά θέματα, που θα προσέλκυαν κάθε ανήσυχο επιστήμονα στην εμβρυική φάση της καριέρας του: στην Κβαντική Μηχανική, την Πυρηνική Φυσική, τη Σχετικότητα, μαγικά αντικείμενα που θεωρούσα ως εφαλτήρια επιστημονικής ανάδειξης και δόξας.

Τότε ήταν, στο απαύγασμα του πρώτου συνεδρίου και μερικών διαβασμάτων Φυσικής, που ξαπλωμένος στο πάτωμα, ανάμεσα σε τόμους Φυσικής γύρω μου, στην ανεπαίσθητη σκιά της παιδικής αφέλειας και ανωριμότητας, έθετα αξιώματα, έκαμα υποθέσεις, σκαρφιζόμουν ιδέες με σκοπό τη θεμελίωση κάποιας νέας επαναστατικής θεωρίας για τη δομή της ύλης ή την αρχή του σύμπαντος, που σε κάποια φάση θα με ενέτασσε στην ίδια κοινωνία και κύκλους με αυτούς των Einstein, Heisenberg, Bohr, Planck, και άλλων, που είχα ακούσει και θαύμαζα και έγιναν τα νέα υποκείμενα των φιλοδοξιών μου, επιστημονικών αυτήν την φορά. Αλλά απλώς ονειρευόμουν. Και ήταν φυσικό, να απογοητευτώ γρήγορα από τις άκαρπες προσπάθειες για τη θεμελίωση μιας νέας θεωρίας στη Φυσική: τα λίγα ορνιθοσκαλίσματα σημειώσεων σε κάποιες κόλλες τελικά κατέληξαν στο καλάθι των αχρήστων. Ο δρόμος για προς την επιστημονική δόξα ήταν μακρύς. Είχα να μάθω πολλά, παρά πολλά ακόμα. Μαζί με εκείνες τις σκέψεις και τα πλάνα σκιαγραφήματα δήθεν «θεωριών» περιορίστηκαν και οι περιπλανήσεις μου μέσα από τους τόμους της Φυσικής του Berkeley αυστηρά σε κεφάλαια που αντιστοιχούσαν, στήριζαν και παρέκτειναν κάπως την βασική «ύλη» των εξετάσεων.

Οι μέρες τους πλησίαζαν γρήγορα, κρίσιμες. Τρομακτικές για την γενικά αδαή περί των επιστημών Μάνα, που κυριευόταν από την αγωνία μήπως παρεκτροπές της συγκέντρωσης από εκείνη την «ύλη» επηρέαζαν τις προοπτικές επίτευξης του μεγάλου ζητουμένου κάθε μικροαστού γονιού: της εισαγωγής του «παιδιού» στο Πανεπιστήμιο, στην σχολή της πρώτης ή το πολύ δεύτερης επιλογής, κατά προτίμηση στην γενέτειρα μου, κατά προτίμηση σε σχολή με πέραση και αντίκρισμα (και οι Σχολές Φυσικής ή Μαθηματικών δεν συγκαταλέγονταν σε αυτήν την κατηγορία), της τελικής απόκτησης κάποιου χρήσιμου πτυχίου. Αφού εξάντλησα κάθε γραμμή, κάθε εξίσωση και παράδειγμα, των σχετικών με την ύλη των εξετάσεων κεφαλαίων, των κυρίων σημείων του περιεχομένου τους δεόντως υπογραμμισμένων, απέθεσα τους τόμους της Φυσικής σε ένα ράφι της βιβλιοθήκης, με το εξώφυλλα μόνον των δύο πρώτων φθαρμένα και μερικές από τις γραμμές τους υπογραμμισμένες με κόκκινη μελάνη. Έκτοτε σπάνια αναφέρθηκα στη «Φυσική» τους, αλλά έκαναν μαζί μου, στη επιστημονική μεγαλοπρέπειά και αξία τους τον γύρο του κόσμου, από σπίτι σε σπίτι. Σαν κάποια παρακαταθήκη ή, απλά, για να μου θυμίζουν, νοσταλγικά τις αφελείς, ανεκπλήρωτες φιλοδοξίες (επιστημονικές αυτήν την φορά) μιας άγουρης από πολλές απόψεις ηλικίας.