Σημειώσεις για την Ελευθερία - 3 Ατομική και κοινωνική ελευθερία

Στην οποιαδήποτε φάση της ιστορικής εξέλιξης που γεννιόμαστε ερχόμαστε αντίκρυ στη μέχρι τότε συσσωρευμένη γνώση, τεχνολογική στάθμη και επιτεύγματα, και αισθητική εμπειρία της ανθρωπότητας. Ενδεχόμενα, η περίοδος της ζωής μας κινείται παράλληλα με στάδια ταχείας τεχνολογικής ανάπτυξης και αλλαγών, μέχρι και επαναστάσεων, στο πεδίο της γνώσης και της επιστήμης, ενώ, σε άλλες περιπτώσεις, στασιμότητας ή καταστροφικών συγκρούσεων. Στη διάθεση μας, κατά την προσωπική μας ανάπτυξη και ωρίμανση, βρίσκεται ένα συνεχώς ευρυνόμενο σύνολο υλικών αγαθών, καθώς και αγαθών πνευματικής έμπνευσης ή καλλιτεχνικής και πολιτιστικής παραγωγής που ικανοποιεί τις αισθήσεις μας, και των αντίστοιχων (υλικών, πνευματικών και αισθητικών) αναγκών. Ο αναπροσδιορισμός της έννοιας και της πραγμάτωσης της ελευθερίας μπορεί να γίνει σε αυτή τη βάση, δηλαδή με αναφορά στον ματεριαλιστικό και πνευματικό ορίζοντα που ατενίζει κατά τη γέννησή του και τις επιλογές που αυτός ο ορίζοντας θέτει και του παρουσιάζει. Ο ορίζοντας αυτός είναι ταυτόσημος με τον πλούτο της ανθρώπινης κοινωνίας: “...what is wealth other than the universality of individual needs, capacities, pleasures, productive forces etc., created through universal exchange? The full development of human mastery over the forces of nature, those of so-called nature as well as of humanity's own nature? The absolute working-out of his creative potentialities, with no presupposition other than the previous historic development, which makes this totality of development, i.e. the development of all human powers as such the end in itself, not as measured on a predetermined yardstick? Where he does not reproduce himself in one specificity, but produces his totality? Strives not to remain something he has become, but is in the absolute movement of becoming?” [Karl Marx, Grundrisse, Notebook 5: The Chapter on Capital (continuation)]. Αυτός ο πλούτος και η κατανομή και πρόσβασή του θέτει και τα απόλυτα όρια, δηλαδή το αντικειμενικό σύνολο των επιλογών και της ελευθερίας του.

Ορισμένες σημαντικές παρατηρήσεις επ’ αυτού του σημείου... Πρώτον, αυτός ο συσσωρευμένος πλούτος είναι αποτέλεσμα της κοινωνικής εργασίας και μόνον αυτής, της σύγχρονης και αυτής των περασμένων γενιών, της συνεργασίας και της σύμπραξης ανθρώπων, το προϊόν της ατομικής έμπνευσης και ικανότητας και ευφυίας από τη μια μεριά, και των παραγωγικής δύναμης της συλλογικής εργασίας και του καταμερισμού της, της συνεργασίας. Είναι η αντικειμενικοποίηση της εργασίας [“objectification of labor”]- χειρωνακτικής και πνευματικής, αλλά στην ουσία της πάντα κοινωνικής, που σε κάθε φάση στηρίζεται στα επιτεύγματα των προηγούμενων γενιών, στους ώμους των ιστορικών κατακτήσεων της ανθρωπότητας. Δεύτερον, η ιστορική τάση είναι η αύξηση, αν και όχι μονοτονική, αν και όχι χωρο-χρονικά ισόμετρη και κοινωνικά ισο-κατανεμημένη, αυτού του πλούτου. Τρίτον, ο χρόνος, η ζωή του ανθρώπου κατανέμεται ούτως ώστε ένα ποσοστό να αφιερώνεται στην εξασφάλιση των αναγκαίων προς την αναπαραγωγή των πνευματικών και σωματικών του δυνάμεων, της αναπλήρωσης της καταναλισκόμενης ενέργειας, της συντήρησής του, και της ανταλλαγής αυτής της εργατικής δύναμης και ενέργειας με ένα μέρος του κοινωνικού προϊόντος (του προϊόντος της εργασίας άλλων) που η συντήρησή και αναπαραγωγή του προϋποθέτει, ένα άλλο ποσοστό στην αύξηση του ατομικού και οικογενειακού του πλούτου, την ανάπτυξη των ικανοτήτων και ταλέντων του, της γνώσης και εμπειρίας του, πέραν του ελάχιστου αναγκαίου για την αναπαραγωγή του. Συνεπώς, ο κοινωνικός πλούτος, ως το όριο και ο ορίζοντας, η ατομική εργασία και κοινωνική συνεργασία ως προϋπόθεση αυτού του πλούτου, από τη μια μεριά, και ο ατομικός χρόνος και η κατανομή του σε απλά αναπαραγωγικό χρόνο, χρόνο ρουτίνας, και σε δημιουργικό χρόνο, χρόνο προσωπικής ανάπτυξης, από την άλλη, γίνονται οι παράμετροι και ορίζουσες της ελευθερίας. Η ατομική και κοινωνική ελευθερία παρατίθενται πλέον σε διαλεκτική σχέση και ενίοτε σύγκρουση.

Ο ορίζοντας αυτός βέβαια δεν είναι ορατός από όλους και από κανέναν σε όλο του το εύρος και βάθος. Έπειτα, οι εν δυνάμει επιλογές, αν και πεπερασμένες κατά τη διάρκεια μιας πεπερασμένης ζωής, ωστόσο είναι αναρίθμητες. Μια ποιοτική τουλάχιστον διατίμηση της ελευθερίας, μπορεί να επιτευχθεί με αναφορά στο εύρος των επιλογών που η αντικειμενική πραγματικότητα και το εγγύς περιβάλλον προσφέρει, τον πλούτο της ειδικής κοινωνίας στην οποίο ο άνθρωπος είναι ενταγμένος, με άλλα λόγια από τον αριθμό των επιλογών, ματεριαλιστικών ή πνευματικών, διαθέσιμων ενώπιον του ατόμου στο συγκεκριμένο χώρο και τόπο. Αυτά, συμπερασματικά, είναι τα δεδομένα: η διαθέσιμη πολιτιστική κληρονομιά και το επίπεδο της επιστημονικής και τεχνολογικής ανάπτυξης, ως αντικείμενο από την μια μεριά, και το σώμα, ο νούς (ατομικός και σλλογικός-συνεργατικός) και οι αισθήσεις του ζωντανού ανθρώπου, ως υποκείμενο, που η ελευθερία του είναι προς συζήτηση και αναζήτηση.

Το άτομο σε αντίθεση ή αντιπαράθεση με την κοινωνία αποτελεί ταυτόχρονα και μέλος της. Η κοινωνία και οι δυνάμεις της, το κατεστημένο οικονομικό και κοινωνικό σύστημα, με το πολιτικό εποικοδόμημα, διαμορφώνουν ουσιαστικά ή κατευθύνουν, ακόμα και «καταπιέζουν» το άτομο, τις σκέψεις και ενέργειές του. Στέκονται «εκεί», απέναντι, αντίθετες ή τουλάχιστον αδρανείς, και σε περιπτώσεις ελέγχουν καταναγκαστικά την ανάπτυξη ενός ανεξάρτητου τρόπου σκέψης και πράξης. Για αυτό το λόγο και η έννοια της ελευθερίας, χωρίς τον περιβάλλοντα χώρο, τον κοινωνικό περίγυρο του ανθρώπου, τη συγκεκριμένη ιστορική στιγμή δεν έχει νόημα. Η ανάλυση και διατίμησή της χωρίς κοινωνικές παραμέτρους και συντελεστές, τις δυνάμεις που η σύγχρονή του κοινωνία αναπτύσσει και εξασκεί, ατελέσφορη. Η σχέση κοινωνίας και ατόμου, ωστόσο, έχει δυαδική υπόσταση: πρόκειται περί μιας αντίθεσης (του διαχωρισμού υποκειμένου και αντικειμένου) και ταυτόχρονα ένωσης, είναι στη φύση της διαλεκτική, το άτομο δρα και επιδρά στην κοινωνία και επηρεάζεται αναδρομικά από αυτή. Το άτομο συνιστά την κοινωνία, η συνιστάμενη δράση ατόμων διαμορφώνει τη συλλογική ή κοινωνική συμπεριφορά, και από την άλλη μεριά η κοινωνία προϋποθέτει τη ζωή και την ύπαρξη του ατόμου, τη σκέψη και πρακτική του ως συνισταμένη (από απειροελάχιστη ως καταλυτική), ενώ διαμορφώνει τη ζωή του, το τι σκέφτεται και πως ενεργεί. Το άτομο δεν μπορεί να υπάρξει και να εκφραστεί ως οντότητα χωρίς την κοινωνία, εκφράζεται μέσα από αυτή και σε αυτήν, σε μια διαλεκτική σχέση. Το άτομο είναι "ον πολιτικόν" και κοινωνικό, με ελάχιστες εξαιρέσεις.

Η ελευθερία συνεπώς ως έννοια και εκδήλωση της σκέψης και των αναγκών του ανθρώπου προσδιορίζεται και προϋποτίθεται αφενός από την ιστορική φάση, και αφετέρου από την οικονομική και πολιτιστική πραγματικότητα και τις κοινωνικές δομές και υπερδομές. Αλλά σε κάθε περίπτωση η διατίμηση, ο βαθμός κατάκτησής της από τον άνθρωπο, μπορεί να είναι μόνον ποιοτική και μόνον σχετική, αλλά δυναμικά μεταβαλλόμενη. 

Στις σύγχρονες δημοκρατίες το σύστημα οικονομικών και κοινωνικών σχέσεων δομείται και συγκροτείται από την κρατική και πολιτική εξουσία. Αυτό είναι το δεδομένο, όπως δεδομένη είναι η παράπλευρη υφιστάμενη ιστορική πραγματικότητα, δηλαδή η φάση της ιστορικής εξέλιξης της ανθρώπινης κοινωνίας, που είναι βάση για οποιαδήποτε διαφορική αλλαγή. Οι σκέψεις και οι αποφάσεις του διαμορφώνονται από αυτή την εξωτερική πραγματικότητα και τον κύκλο των εμπειριών που έχει αποκτήσει μέσα σε αυτήν, σε χρόνο και χώρο. Το βεληνεκές των ενεργειών και της δράσης του περιορίζεται ή ενισχύεται από τις δράσεις άλλων ατόμων που ενεργούν σε σύγκρουση με αυτές και στα πλαίσια ρυθμίσεων που θέτει το κράτος. Το κράτος και ο εξωτερικός του ατόμου κόσμος θέτει αυτά τα όρια. Τα όρια αυτά είναι εύπλαστα και η ελαστικότητά τους είναι συνάρτηση): (α) του πολιτικού καθεστώτος και, εν γένει, του θεσμικού και πολιτικού εποικοδομήματος, (β) του βαθμού της τεχνολογικής ανάπτυξης κατά τη δεδομένη ιστορική φάση και στη δεδομένη γεωγραφική περιοχή, (γ) της θέσης του ατόμου στη διαδικασία της παραγωγής ή, γενικότερα, στο πλέγμα των οικονομικών και κοινωνικών σχέσεων, (δ) της θέση του έθνους στην παγκόσμια καπιταλιστική αγορά.