Το κύριο θέμα μετατοπίζεται από το τι σημαίνει ή πως ακριβώς (με κάποια προσεχτική επιλογή λέξεων σε μια ή δυο φράσεις) ορίζεται η ελευθερία και η ελεύθερη βούληση. Ένας ορισμός αφαιρετικός και αποκλειστικά ερμηνευτικός-λεξιλογικός ή φορμαλιστικός δεν επαρκεί. Αντίθετα, με γνώμονα μια γενικά αποδεκτή (αντικειμενική) θέση η συζήτηση στρέφεται και εστιάζεται στο πως αυτή η ελευθερία πραγματώνεται∙ πως ενσωματώνεται στην και αντανακλάται από την εξωτερική πραγματικότητα με την οποία το άτομο έρχεται σε αντιδιαστολή, επαφή και συνεύρεση∙ πως διευρύνεται ή συρρικνώνεται στη βάση της σχέσης του με την κοινωνία∙ πως διαμορφώνεται ιστορικά και εξελίσσεται στο χρόνο, δηλαδή παράλληλα με τη ροή της ιστορίας της κοινωνίας και της φύσης. Παρακάμπτουμε εξ αρχής τις αναφορές σε φυσικούς περιορισμούς, όπως η μαθηματική λογική και οι θεμελιώδεις νόμοι της φύσης, αφού αποτελούν έναν κοινό παρονομαστή και ισχύουν για όλους. Κατά δεύτερο λόγο, παρακάμπτουμε περιορισμούς με αποκλειστικά φυσιολογικά, βιολογικά ή παθολογικά χαρακτηριστικά αφού τέτοιου είδους περιορισμοί ή καταναγκασμοί είναι εξατομικευμένοι και αποτελούν την εξαίρεση σε μια γενική νόρμα. Η επιβολή ή αναίρεσή τους αφορούν αποκλειστικά στο άτομο που επηρεάζεται από τις συνθήκες μιας ιδιαίτερης βιολογικής ανάπτυξής του και η απελευθέρωση τους από αυτές είναι ζήτημα προσωπικό, ενώ μπορεί να υποβοηθείται ή επηρεάζεται από επιστημονικά μέσα.
Κατά μια άλλην άποψη, ένας γενικός ορισμός της ελευθερίας σαν τον παραπάνω, όπως και να παραφραστεί, οδηγεί σε ερμηνευτικά και εννοιολογικά προβλήματα, σε απορίες, αντιφάσεις ή συγκρούσεις. Στη διαφορετική προσέγγιση προς μια ποιοτική περιγραφή και αποτίμησή της ελευθερίας, το κύριο ερώτημα που τίθεται, όπως σημειώθηκε, μετατοπίζεται από τί γενικά και οριστικά σημαίνει ελεύθερος άνθρωπος (το αδιέξοδο ενός ορισμού παρακάμπτεται), στο: ο άνθρωπος είναι αντικειμενικά (ως προς τον εξωτερικό από αυτόν κόσμο) ελεύθερος και, κύρια, σε ποιο βαθμό αυτό ισχύει σχετικά με τους συνανθρώπους και το χρόνο; Τι είναι αυτό που καθορίζει τα όρια της ελευθερίας και πως αυτή μεγιστοποιείται, με δεδομένα αυτά τα όρια - φυσικά και ιστορικά; Ή, πως η ελευθερία του ανθρώπου έρχεται σε αντίθεση και συγκρούεται ή πως ενισχύει την ελευθερία του συνανθρώπου του; Πως η ελευθερία αναπτύσσεται σε συνάρτηση των κοινωνικών σχέσεων και της ιστορικής τους διαδρομής;
Κατά μια άλλην άποψη, ένας γενικός ορισμός της ελευθερίας σαν τον παραπάνω, όπως και να παραφραστεί, οδηγεί σε ερμηνευτικά και εννοιολογικά προβλήματα, σε απορίες, αντιφάσεις ή συγκρούσεις. Στη διαφορετική προσέγγιση προς μια ποιοτική περιγραφή και αποτίμησή της ελευθερίας, το κύριο ερώτημα που τίθεται, όπως σημειώθηκε, μετατοπίζεται από τί γενικά και οριστικά σημαίνει ελεύθερος άνθρωπος (το αδιέξοδο ενός ορισμού παρακάμπτεται), στο: ο άνθρωπος είναι αντικειμενικά (ως προς τον εξωτερικό από αυτόν κόσμο) ελεύθερος και, κύρια, σε ποιο βαθμό αυτό ισχύει σχετικά με τους συνανθρώπους και το χρόνο; Τι είναι αυτό που καθορίζει τα όρια της ελευθερίας και πως αυτή μεγιστοποιείται, με δεδομένα αυτά τα όρια - φυσικά και ιστορικά; Ή, πως η ελευθερία του ανθρώπου έρχεται σε αντίθεση και συγκρούεται ή πως ενισχύει την ελευθερία του συνανθρώπου του; Πως η ελευθερία αναπτύσσεται σε συνάρτηση των κοινωνικών σχέσεων και της ιστορικής τους διαδρομής;
Η ανάλυση υποβοηθείται από την κατηγοριοποίηση της ελευθερίας σε διάφορες μορφές: ατομική, συντεχνιακή-ομαδική και ταξική, κοινωνική, εθνική και υπερεθνική. Αναγκαστικά, υπεισέρχονται λόγω μιας τέτοιας κατηγοριοποίησης έμμεσες και αντίστοιχες αναφορές σε απελευθέρωση ή υποδούλωση σε κάθε ένα από τα παραπάνω επίπεδα. Η ελευθερία που πηγάζει και καταλήγει στον άνθρωπο - το άτομο ον, ο οποίος βρίσκεται πάντα στο επίκεντρο της αναφοράς μας, η έκφραση της ελευθερίας - μιας ελευθερίας - στην καθημερινή ζωή του, ατομική και κοινωνική-ανταλλακτική, δηλ. σχετική και συγκριτική, διαμορφώνεται και αντιμετωπίζεται αναλυτικά ως διαλεκτική ενότητα των παραπάνω κατηγοριών. Είναι πάντα σχετική και όχι απόλυτη, ενώ κάθε απόπειρα κατηγορηματικού ορισμού της με απόλυτους όρους οδηγεί είτε σε ιδανικές, ουτοπικές μορφές, είτε σε συγκρούσεις. Η ελευθερία είναι μια σχέση που εκδηλώνεται σε διάφορες μορφές και επίπεδα· του ανθρώπου σε σχέση με άλλους ανθρώπους, του ανθρώπου σε σχέση με την κοινωνία στην οποία είναι ενταγμένος, της τάξης ή έθνους του.
Ξεκινάμε με την παραδοχή ότι η ανθρώπινη κοινωνία και οι κοινωνικές σχέσεις που αναπτύσσονται στο εσωτερικό της είναι causal (αιτιατές), λειτουργούν ντεντερμινιστικά, με την έννοια ότι η πραγματικότητα και η κατάσταση μιας κοινωνίας (οικονομική, περιβαλλοντική, πολιτιστική, κτλ.), όπως περιγράφεται (στο βαθμό που είναι δυνατό να παρατηρηθεί επαρκώς και να περιγραφεί με λογικές σχέσεις, εργαλεία της στατιστικής, κτλ. στο μέγεθος της πολυπλοκότητας της) είναι καταρχήν αποτέλεσμα της δράσης των μελών της μέσα σε αυτήν, της κοινωνικής (και όχι της ατομικής, εσωστρεφούς και αυτό-αναλισκόμενης) δράσης. Δεύτερον, η επίδραση που έχει ένα άτομο σε ένα άλλο ή σε μια ομάδα ατόμων, και η σχετική ανάλυση συμπεριλαμβάνει γεγονότα και δράσεις μέχρι τη στιγμή που εκτιμάται και αξιολογείται η συγκεκριμένη κατάσταση (causality). (Το αν η πραγματικότητα στην ιστορική της πορεία ακολουθεί μια γενική τάση (pattern) είναι εκτός του θέματός μας. Εκτός θέματός μας είναι επίσης η διαθεσιμότητα ή μη διαθεσιμότητα, και ποιων ακριβώς, ικανών επιστημονικών εργαλείων για μιαν πλήρη και αξιόπιστη περιγραφή της πραγματικότητας και των τάσεων που αναπτύσσονται μέσα από αυτήν.)
Με αφετηρία αυτό το αξίωμα, της αιτιότητας των κοινωνικών φαινομένων, λοιπόν, τίθενται τα παρακάτω ζητούμενα: πρώτον, το κατά πόσο η δεδομένη πραγματικότητα ανά πάσα στιγμή επηρεάζει, περιορίζει ή απελευθερώνει, τη βούληση του ανθρώπου εφεξής∙ δεύτερον, ο βαθμός που η προϋποτιθέμενη δράση του ατόμου (στη βάση της βούλησης που άσκησε στο παρελθόν) έχει επιδράσει στην πραγματικότητα τη δεδομένη στιγμή. Το τελευταίο θα είναι και το ποιοτικό μέτρο της βούλησής του.
Το επιπλέον βέβαια πρόβλημα, εξίσου σημαντικό, που παρουσιάζεται είναι το κατά πόσο ο άνθρωπος έχει αντίληψη, συνείδηση και γνώση της πραγματικότητας που τον περιβάλλει, ούτως ώστε με βάση αυτή τη συνείδηση και επίγνωση να διαμορφώσει τη σκέψη και δράση του ανάλογα. Άρα ο βαθμός της ανθρώπινης βούλησης ανά πάσα στιγμή, δηλ. ο βαθμός που αυτή επιδρά στην αντικειμενική πραγματικότητα, είναι συνάρτηση της συνείδησης και γνώσης.
Η κοινωνική διάσταση και η συνάρτηση της ατομικής ελευθερίας από τα κοινωνικά φαινόμενα, αποδίδεται στον Μαρξ. Αν και τέτοιες αναφορές στην ελευθερία και ελεύθερη βούληση, ως αυτόνομης έννοιας ή κατηγοριοποιημένης είναι περιορισμένες στο έργο, ωστόσο έχουμε ως κατάληξη και αρχή κάθε μαρξιστικής κοινωνικής ανάλυσης τα εξής: "Only within the community has each individual the means of cultivating his gifts in all directions; hence personal freedom becomes possible only within the community. (MECW, 5:78)” και "... we shall have an association, in which the free development of each is the condition for the free development of all. (MECW, 6:506)". Το ερώτημα επομένως ανάγεται στην αξιολόγηση αυτών των κοινωνικών σχέσεων σε κάθε φάση της ιστορίας, με δεδομένη την ένταξη και ύπαρξη του ατόμου σε αυτήν, την συνύπαρξή του, όπως ειπώθηκε, με τους συνανθρώπους του. Και βέβαια, στον πυρήνα αυτών των σχέσεων βρίσκεται η παραγωγή και η εργασία∙ η ικανοποίηση των ματεριαλιστικών και αισθητικών αναγκών του ανθρώπου.
No comments:
Post a Comment