Αξία και Εργασία - 3 Αγαθά και Εργασία

Κάθε προϊόν, είτε απτό και αισθητό (αυτοκίνητο, σπίτι, ρούχα, κτλ.), είτε άυλο ή αδιόρατο (ενέργεια, software, κτλ.), και κάθε υπηρεσία (εκπαίδευση, περίθαλψη, αναψυχή, μεταφορές και συγκοινωνίες, τηλεπικοινωνίες, κτλ.) που παρέχεται από έναν ή μια ομάδα παραγωγών/παροχών απευθείας ή διαμέσου εμπόρων/μεταπρατών σε έναν άλλον ή σε μια άλλη ομάδα ανθρώπων, καταναλωτών ή εμπόρων/μεταπρατών ή επίσης παραγωγών/παροχών (στις περιπτώσεις πρώτων υλών, εργαλείων και μέσων παραγωγής, κτλ., ή ακόμα γνώσης, εκπαίδευσης και συμβουλών) είναι -σε όλες και κάθε περίπτωση ξεχωριστά-  αποτέλεσμα ανθρώπινης εργασίας, σωματικής και διανοητικής. Κάθε αγαθό που ανταλλάσσεται με άλλα (έναντι άλλων αγαθών απευθείας ή διαμέσου του χρήματος) εμπεριέχει και ενσωματώνει εργασία (την προσπάθεια, φυσική και πνευματική, την εμπειρία και τις επιδεξιότητες των εργαζομένων επί του συγκεκριμένου αγαθού, την προκαταρκτική έρευνα και μελέτη) και συνεργασία (συλλογική ή κοινωνική εργασία), συμπεριλαμβανομένης και της μέχρι τούδε συσσωρευμένης επιστημονικής γνώσης∙ η τελευταία επίσης εκλαμβάνεται ως αγαθό (κοινό στις περισσότερες περιπτώσεις) και είναι επίσης αποτέλεσμα ανθρώπινης εργασίας. Όπως εύκολα διαπιστώνεται και προκύπτει ότι κάθε πρώτη ύλη και κάθε στοιχειώδες συστατικό που απαρτίζει ένα σύνθετο αγαθό (το “Bill of Materials” του) είναι και αυτό με τη σειρά του αποτέλεσμα εργασίας & συνεργασίας: ο χρυσός σε ολοκληρωμένα κυκλώματα προϋποθέτει την εξόρυξή του, ένα σύνθετο ή πολύπλοκο τεχνολογικό επίτευγμα στηρίζεται σε στοιχεία και γνώσεις που με τη σειρά τους προέκυψαν από προηγούμενη επιστημονική ή τεχνολογική έρευνα, κτλ.

Η εργασία (και πάντοτε θα εννοώ με αυτήν είτε την σωματική, είτε τη διανοητική και πνευματική προσπάθεια, είτε τον συνδυασμό τους, είτε ατομική, είτε συλλογική εργασία - συνεργασία) χρησιμοποιεί τις διαθέσιμες πρώτες ύλες, τα συσσωρευμένα στοιχεία γνώσης και εμπειρίας (επίσης θεωρούμενα ως ατομικά και συλλογικά ή και κοινωνικά, ως «πνευματικές πρώτες ύλες») και,  διαμέσου των μέσων παραγωγής [όπως είναι οι υποδομές (κτιριακές εγκαταστάσεις, δίκτυα συγκοινωνιών και επικοινωνιών, κτλ.), ο μηχανολογικός και ηλεκτρονικός εξοπλισμός μιας επιχείρησης (εργαλεία και μηχανήματα παραγωγής, ρομπότ, όργανα, υπολογιστές, κτλ.)], αυτή εργασία επεξεργάζεται και μετασχηματίζει τα διαθέσιμα συστατικά και πρώτες ύλες που παρουσιάζονται προς χρήση ενώπιον της σε ένα τελικό αγαθό, που διατίθεται προς κατανάλωση ή ανταλλαγή με χρήμα ή άλλα αγαθά. Σημειώνω τα ήδη προφανή στον κοινό νου: ότι τόσο οι υποδομές, όσο και τα μέσα παραγωγής, προκύπτουν και αυτά από το μετασχηματισμό πρώτων υλών ή πρωτογενών συστατικών διαμέσου της εργασίας σε αυτό το κάτι που το τελικό αγαθό είναι: ότι δίχως την ανθρώπινη εργασία, τη διαμεσολάβηση και επέμβασή-παρέμβασή της, ο μετασχηματισμός των οποιοδήποτε πρωτογενών συστατικών σε τελικό αγαθό είναι αδύνατος· ότι η εργασία και μόνον αυτή είναι αυτή που κάμει χρήση των υποδομών (τα οποία η ίδια θεμελίωσε σε πρώτη φάση), θέτει σε κίνηση τα μέσα παραγωγής, μετράει και υπολογίζει, μετασχηματίζει και μιαν άμορφη και πρωτογενή μάζα πρώτων υλών και αναβαθμίζει το σύνολο των σχετικών στοιχειωδών γνώσεων και εμπειρίας, σε ένα τελικό προϊόν ή υπηρεσία.

Συμπερασματικά, ένα αγαθό προς κατανάλωση ή ανταλλαγή, οποιοδήποτε αγαθό που καταναλώνεται ή ανταλλάσσεται στον κόσμο που ζούμε, χαρακτηρίζεται αποκλειστικά από την κοινωνική πλέον εργασία (την εργασία ως αποτέλεσμα της σύμπραξης διαφόρων κλάδων παραγωγής, παροχής υπηρεσιών, διάθεσης υποδομών, παραγωγής επιστημονικής γνώσης, κτλ. μέσω ενός κοινωνικού καταμερισμού και εξειδίκευσης, διαρκώς -με την πρόοδο της επιστήμης και της τεχνολογίας- διευρυνόμενου και εκβαθυνόμενου) που εμπεριέχει και ενσωματώνει: από τα πρώτα στάδια της πρωτογενούς παραγωγής, αυτής των πρώτων υλών ή των στοιχείων πείρας και γνώσεων και επιμέρους τεχνολογικών ανακαλύψεων, της χρήσης, φθοράς και απόσβεσης των υποδομών και μέσων παραγωγής (επίσης προϊόντων εργασίας), στο βαθμό και ρυθμό ανάλωσής που απαιτεί κάθε αγαθό, μέχρι την τελική επεξεργασία και μετασχηματισμό των προηγούμενων στοιχείων στο τελικό αγαθό. Το αν αυτός ο χαρακτηρισμός του αγαθού με αναφορά στην εργασία που εμπεριέχει ή ενσωματώνει (η αποτίμηση του με μια έννοια) γίνεται σε ποιοτική ή ποσοτική βάση ή και τις δύο, το πως ένα αγαθό χαρακτηρίζεται με κάποιον τρόπο από την και ως προς τη σχέση με την εργασία που ενσωματώνει, όλα αυτά επιδέχονται περαιτέρω ανάλυση. 

 

Αλλά, τελικά, η εργασία είναι αναγκαία, η sina qua non συνθήκη παραγωγής αγαθών και, γενικότερα, δημιουργίας αξίας – της δημιουργίας per se.

Aξία και Εργασία - 2 Αγαθά και Αξία

Η έννοια της αξίας ενός αγαθού (a good, product or service produced or offered) [ή με τη στενότερη σημασία του: εμπόρευμα (commodity)] είναι διττή, κατά την κλασσική οικονομική και μαρξιστική αντίληψη, αλλά και κατά τον κοινό νου της εποχής που ζούμε. Για αυτόν που παρέχει ή παράγει ένα προϊόν ή μια υπηρεσία ή, ακόμα, πληροφορίες και ιδέες ή συμβουλές, όχι για προσωπική ή εσωτερική κατανάλωση αλλά με μοναδικό ή κύριο σκοπό τη διάθεση του αγαθού στην αγορά, το αγαθό αυτό έχει δυνάμει (μέχρι την πραγματοποίηση της συναλλαγής) ανταλλακτική αξία, και αποκλειστικά τέτοιας μορφής αξία. Σημειώνω ότι ο παραγωγός (ή πάροχος) μπορεί να είναι είτε ο κάτοχος κεφαλαίου και ιδιοκτήτης των μέσων παραγωγής, δηλαδή της επιχείρησης (το φυσικό ή νομικό πρόσωπο ή κράτος ή κάποιο ταμείο, συνδικάτο, κτλ. του οποίου ιδιοκτησία είναι η επιχείρηση), είτε μια ομάδα-κολεκτίβα ανθρώπων που συνεργάζονται, είτε ένας μεμονωμένος παραγωγός. Ο παραγωγός του αγαθού, λοιπόν, το προσφέρει με αντίτιμο ή αντάλλαγμα χρήμα ή άλλα αγαθά στις αγορές ανταλλαγής αγαθών.

Να σημειώσω πριν από την περαιτέρω επέκταση στο ίδιο θέμα ότι η τιμή του αγαθού σε χρήμα, το αντίτιμό του, είναι μια προσεγγιστική, ποσοτική έκφραση αυτής της ανταλλακτικής του αξίας, όπως ποσοτική είναι η σχέση του με άλλα ανταλλάξιμα αγαθά με το χρήμα ως κοινό παρονομαστή της σχέσης αναλογίας τους. Παραδείγματος χάριν, μια μονεταριστική μονάδα σε ένα μέρος του πλανήτη κατά μια χρονική στιγμή αγοράζει Χ μονάδες του αγαθού Α και Υ μονάδες του αγαθού B, άρα η ανταλλακτική αξία X μονάδων Α ισοδυναμεί με την ανταλλακτική αξία Υ μονάδων του αγαθού Β.

Από την άλλη μεριά, γι’ αυτόν που προσφέρει χρήμα για την απόκτηση και οικειοποίηση ενός αγαθού το αγαθό αποκτά και έχει αποκλειστικά ωφελιμιστικό χαρακτήρα, αξία χρήσης. Προορίζεται είτε για προσωπική άμεση κατανάλωση ή αισθητική απόλαυση ή ανάλωση στη διάρκεια μια μικρής ή μεγάλης χρονικής περιόδου (μια περίοδος που για αντικείμενα διαρκείας όπως ένα σπίτι, ένα καράβι, ένα αυτοκίνητο, κτλ., μπορεί  να είναι παρατεταμένη, και σε μερικές περιπτώσεις να ξεπερνά τα χρονικά όρια ζωής του ανθρώπου που το απέκτησε), είτε για να χρησιμοποιηθεί (επεξεργαστεί, ενσωματωθεί, κτλ.) ως συστατικό στοιχείο, πρώτη ύλη κτλ. σε ένα άλλο αγαθό, είτε ως εργαλείο ή μέσο ή βοήθημα παραγωγής μέσα σε αυτήν καθαυτή τη διαδικασία της (για παράδειγμα, όταν μια επιχείρηση αγοράζει από άλλην πρώτες ύλες ή μηχανολογικό ή ηλεκτρονικό εξοπλισμό που «αναλώνεται», «φθείρεται», «αποσβένεται», κτλ. σε μια μέση, προσδοκώμενη χρονική περίοδο.) 

Η εργατική δύναμη ή δυναμικό ή ισχύς (labour power)- η ικανότητα προς εργασία (σε διάκριση από αυτήν καθαυτή την εργασία)- με την αυτοματοποίηση, τη διάδοση της χρήσης ρομπότ και ηλεκτρονικών υπολογιστών, της ανάπτυξης των τηλεπικοινωνιών, κτλ. μπορεί να ακούγεται ιστορικά ξεπερασμένος όρος καθώς παραπέμπει σε φυσική ή χειρωνακτική εργασία ή σε άμεση επαφή του εργαζόμενου με τα εργαλεία και μέσα παραγωγής σε μια γραμμή παραγωγής, αλλά είναι αυτή η ικανότητα ή δύναμη που σε συνδυασμό με ή κύρια στη διανοητική της διάσταση, χρησιμοποιείται στην παραγωγή των αγαθών. Περισσότερο κατάλληλο, τουλάχιστον για τους σκοπούς αυτών των σημειώσεων, αν και πάλι όχι απόλυτα ακριβή, θεωρώ τον όρο συλλογική εργασιακή ενέργεια, με τον οποίο αντιλαμβάνομαι τον χρόνο επί την ένταση της εργασίας, πνευματικής είτε φυσικής, είτε συνδυασμού των δύο, ο οποίος αφιερώνεται από τους εργαζόμενους, από τον καθένα ξεχωριστά και σε συνεργασία μεταξύ τους ή ατομικά, προς την παραγωγή ενός αγαθού συνήθως έναντι κάποιας χρηματικής αμοιβής, έναντι μισθού για το χρονικό διάστημα που εξασκείται. Φυσικά, με δεδομένες τις διαφοροποιήσεις στην ικανότητα, πνευματική και σωματική, και στις ατομικές δεξιότητες των εργαζομένων, της διαφοροποίησης στην παραγωγικότητα μεταξύ επιχειρήσεων και κοινωνιών (μονάδες αγαθών που παράγονται ανά μονάδα χρόνου ανά εργαζόμενο ανά επιχείρηση ή από το άθροισμα των επιχειρήσεων ανά κοινωνία), ο χρόνος αυτός προς την παραγωγή ενός συγκεκριμένου ή μιας κατηγορίας αγαθών εντός του ίδιου τομέα παραγωγής μπορεί να εκλαμβάνεται ως μέσος όρος (συλλογικός, κοινωνικός, ακόμα και παγκόσμιος) και επομένως είναι δύσκολο να ποσοτικοποιηθεί επακριβώς.

Με αυτήν την έννοια της εργασίας, ο εργαζόμενος προσφέρει το χρόνο του, τις φυσικές και πνευματικές του δυνάμεις σε μια διαδικασία παραγωγής (κατά κύριο λόγο κεφαλαιοκρατική, με την ευρύτατη δυνατή σημασία του κεφαλαίου: κρατικού, ιδιωτικού, μικτού, μικρού ή μεγάλου, κτλ.) έναντι μισθού για αυτό τον χρόνο που αφιερώνει. Η εργασία που προσφέρει έχει ανταλλακτική αξία από τη μεριά του εργαζόμενου, καθώς εισπράττει μισθό για το χρόνο και την προσπάθεια που αφιερώνει, ενώ έχει αξία χρήσης για αυτόν που τη χρησιμοποιεί: το κεφάλαιο, την επιχείρηση, την υπηρεσία, τον οργανισμό που τον απασχολεί έναντι μισθού. Προφανώς, οι δύο εκφάνσεις της εργασίας ταυτίζονται στις περιπτώσεις ατομικά ή οικογενειακά ή κολεκτιβιστικά απασχολούμενων εργαζόμενων.

Θεωρώ ως σαφές, και ως κάτι που προκύπτει από τον ορισμό της αξίας και την αντίληψης της έννοιας του αγαθού (ή εμπορεύματος ή προϊόντος ή υπηρεσίας) στα πλαίσια των κοινωνικών σχέσεων που αφορούν την παραγωγή και την κατανάλωση, την προσφορά και τη ζήτηση, ότι κάθε αγαθό για να αντιμετωπίζεται και προσδιορίζεται ως τέτοιο έχει αξία με τη δυαδική της μορφή (ανταλλακτική και ωφελιμιστική ή χρήσης) – στη διαλεκτικής τους σύνθεση. Ή, διαφορετικά, κάτι που στερείται αξίας δεν θεωρείται αγαθό. Καταλήγουμε στην ισοδυναμία ή ταυτοσημία των εννοιών του αγαθού και της αξίας στη σφαίρα πάντα της οικονομίας, δηλαδή της παραγωγής και της κατανάλωσης, αφού η μία έννοια προϋποθέτει και υπονοεί την άλλη.

Αξία και Εργασία - 1 Αντί για Εισαγωγή

Ο ρόλος της εργασίας στις προσωπικές και οικογενειακές μας ζωές, στις κάθε λογής κοινωνικές συναναστροφές, στις καθημερινές συναλλαγές, και ως το μεγαλύτερο κομμάτι του χρόνου της ζωής και ύπαρξης του μέσου ανθρώπου είναι αδιαμφισβήτητος· εξαίρεση αποτελούν μοναστικοί τύποι και όσοι ζουν στο περιθώριο της κοινωνίας – και δεν είναι πολλοί τούτοι. Στην φάση της ανθρώπινης ιστορίας όπου γεννήθηκα και εργάζομαι, όπου ο καπιταλιστικός τρόπος παραγωγής κυριαρχεί πλέον σε εθνικό και παγκόσμιο επίπεδο, η εργασία σε συντριπτικά μεγάλο ποσοστό υπάγεται σε κάποια μορφής κεφάλαιο: το μέγιστο ποσοστό των εργαζομένων ή, καλύτερα, των αθροιστικά αφιερωμένων ανθρωποωρών στην εργασία (ωρών κατανάλωσης πνευματικής και σωματικής ενέργειας προς τη δημιουργία γνώσης και αγαθών) είναι ενταγμένο σε επιχειρήσεις που λειτουργούν με κεφαλαιοκρατικά κριτήρια και νόρμες (σαφώς εξελισσόμενες βήμα-βήμα με την επιστημονική και τεχνολογική ανάπτυξη, ωστόσο στις βασικές τους μορφές αναλλοίωτες από τις πρώτες φάσεις του καπιταλισμού) και έχει ως μοναδικό σκοπό την παραγωγή προϊόντων ή την παροχή υπηρεσιών έναντι της ανταλλακτικής τους αξίας, της τιμής που η αγορά προσφέρει για αυτά τα προϊόντα ή υπηρεσίες (αγαθά ή εμπορεύσιμα αγαθά ή εμπορεύματα).

Οι σχέσεις της εργασίας μου όλα αυτά τα χρόνια με το εκάστοτε αγαθό που η εκάστοτε επιχείρηση για την οποία εργάστηκα παράγει (και χρησιμοποιώ τη λέξη αγαθό για να χαρακτηρίσω το σύνολο των εμπορεύσιμων προϊόντων και υπηρεσιών που παράγονται ή προσφέρονται προς κατανάλωση), οι σχέσεις μου με το κεφάλαιο, προϊστάμενους και συνεργάτες, αφεντικά, εργάτες και υπαλλήλους, προμηθευτές και πελάτες, είναι λογικό να απασχολεί: περισσότερο ως μοχλός κατανόησης όλων αυτών των σχέσεων και αντιθέσεων που με περιζώνουν, της εργασίας και του κεφαλαίου, του κέρδους και του μισθού, της αξίας που παράγεται, ανταλλάσσεται και καταναλώνεται. Σχέσεων διαρκών και καθημερινών που απορροφούν πολλές φορές ασυνείδητα την ύπαρξη μας, μέχρι και των άκρων της πλήρους αποξένωσης από εαυτούς και οικείους στη διάρκεια μιας ζωής σηματοδοτούμενης από περιόδους boom & bust, οικονομικών κρίσεων και υφέσεων ή τεχνολογικών επαναστάσεων και ταχείας ανάπτυξης, κοινωνικών και πολιτικών αναταραχών και πολέμων με οικονομικά κατά κανόνα κίνητρα. Ανάμεσα στις ίσως πολύ σημαντικότερες στιγμές με την οικογένεια και τους φίλους, του κόσμου των συναισθημάτων ή της ατομικής αντανάκλασης και περισυλλογής, της αυτοσυνείδησης. Εξαιτίας όλων αυτών των φαινομένων που περιστρέφονται γύρω από την εργασία, το χρήμα, την αξία που παράγεται και καταναλώνεται, διαμορφώθηκε και πλάστηκε, σε πολλές περιπτώσεις άλλαξε εντελώς ο ρους της ζωής πρώην συνεργατών, φίλων και συγγενών.

Όλες αυτές οι σκέψεις και προβληματισμοί ξεκίνησαν στα φοιτητικά χρόνια από αναγνώσεις βιβλίων και συγγραμμάτων των κλασσικών της πολιτικής οικονομίας, κατά κύριο λόγο της κριτικής της πολιτικής οικονομίας του καπιταλισμού από τον Marx και της παράλληλης, έντονης πολιτικής «ζύμωσης» εκείνων των χρόνων. Πριν ακόμα ενταχτώ και βυθιστώ στις παραγωγικές σχέσεις του κόσμου γύρω μου. Συνεχίστηκαν σχεδόν αδιάλειπτα από τότε, έχοντας πλέον ενταχθεί στην παραγωγή, έχοντας γίνει, χωρίς σημαντική αντίσταση, επίσης καταναλωτικό όν: σε μιαν ατέρμονη προσπάθεια να κατανοήσω βαθύτερα το πως «γυρίζει ο τροχός», ποιος είναι ο ρόλος και η θέση μας σε αυτό το πλέγμα των σχέσεων παραγωγής και κατανάλωσης.

Τα περισσότερα που διατυπώνονται παρακάτω έχουν ήδη διαπιστωθεί και εκφραστεί, στην μια μορφή ή την άλλη, από διαφορετικές αφετηρίες και απόψεις, από τους κλασσικούς της πολιτικής οικονομίας, όπως οι Smith, Ricardo, κ.α., τους Marx και Engels, βεβαίως, και άλλους μαρξιστές ή μεταμαρξιστές ή και φιλελεύθερους φιλόσοφους και οικονομολόγους.  Ήταν στο παρελθόν αντικείμενο θερμών πολιτικοοικονομικών και φιλοσοφικών συζητήσεων, συνήθως «μεταξύ αχλαδιού και κρασιού», πάντα με την απλοϊκότητα, προχειρότητα, αλλά και αμεσότητα που η προφορική επικοινωνία και διάλογος προσφέρει. Εδώ και χρόνια έγιναν αναπόφευκτα αντικείμενο διαλόγου και διαφωνιών στο διαδίκτυο. Απλώς ήθελα με τις παρακάτω γραμμές και προς ίδιον κυρίως όφελος, να βάλω όλες αυτές τις σκέψεις σε μια σειρά και τάξη, και να συμβιβάσω και συμφιλιώσω τα διαβάσματα και τις ιδέες που τρύγησα από βιβλία και συνανθρώπους μου και από την εμπειρία της ζωής και της δουλειάς μου.