Κράτος και Κοινωνία των Πολιτών - 2 Η κοινωνία των πολιτών: τι είναι;

Αλλά τι ακριβώς αντικατοπτρίζει η κοινωνία των πολιτών σε μια αστική κοινωνία (ή, καλύτερα μετά-αστική, μετά- βιομηχανική, με την εξειδίκευση και τον καταμερισμό της εργασίας, την ολοένα βαθύτερη κοινωνικοποίησή της, την πολυδιαβάθμιση των διάφορων οικονομικών στρωμάτων, την πολυπολιτισμικότητα και κατακερματισμό των παραγωγικών ρόλων εντός της ίδιας εισοδηματικής κατηγορίας, την πολυδιάσπαση της μεσαίας και εργατικής τάξης) που συνυπάρχει με άλλες κοινωνίες σε ένα παγκοσμιοποιημένο σύστημα παραγωγικών και πολιτικών σχέσεων; Ο όρος prima facie υποδηλώνει μια ομοιόμορφη ενότητα ισοδύναμων ατόμων-μελών («πολιτών») αυτής της κοινωνίας-σώματος. Η χρήση της αφηρημένης έννοιας «λαός», η δήθεν πρόταξη «λαϊκών συμφερόντων» ή αυτή καθαυτή η αναγνώριση κάποιου «λαϊκού κινήματος», συνήθως από δημαγωγούς πολιτικούς ή κόμματα, παραπέμπει και συνδέει της έννοια της «κοινωνίας των πολιτών» σε ένα ομοιόμορφο μίγμα, μια μάζα πολιτών με συναφείς αν όχι ομοιογενείς προσδοκίες, συμφέροντα και συνιστάμενη θέληση. Μια τέτοια χρήση-κατάχρηση του όρου είναι παραπλανητική και αποκρύβει την ουσία αυτού που καλούμε κοινωνίας των πολιτών. 

Ας ξεκινήσουμε και πάλι από την τοποθέτηση του Gramsci. Η κοινωνία των πολιτών συνίσταται από οργανισμούς και μικροοργανισμούς, σχετικά αυτόνομους, με καθεστώς ιδιοκτησίας ατομικό ή οικογενειακό ή δημόσιο με την έννοια της οργάνωσης τους, που λειτουργούν ωστόσο στα πλαίσια του Κράτους – ή τελευταία στα όρια υπερεθνικών οργανισμών όπως η ΕΕ. Οι οργανισμοί αυτοί αναπτύσσονται κατακόρυφα (ανώνυμες εταιρίες, σχολεία και πανεπιστήμια, εκκλησία, τοπικοί και πολιτιστικοί και αθλητικοί σύλλογοι, κτλ.) ή οριζόντια (αυτόνομες οικογενειακές επιχειρήσεις, συνδικάτα, συντεχνίες, επιμελητήρια, κτλ.) Σε περιπτώσεις όπως τα πολιτικά κόμματα ενσωματώνουν εντός του κατασκευάσματός τους τόσο οριζόντιες, όσο και κατακόρυφες δομές της κοινωνίας, αλλά  διαμέσου μία διαρκώς μεταλλασσόμενης και δυναμικής διαδικασίας, μια τέτοια ενσωμάτωση (ή και αποκοπή) ομάδων και στρωμάτων γίνεται σε αντιστοίχιση με το πολιτικό πρόγραμμα τούτων των κομμάτων και της ηγεσίας τους ή απλά ακολουθώντας το πρόγραμμα και την πρακτικής αυτής της ηγεσίας. 

Οι κατακόρυφα αναπτυγμένοι οργανισμοί (όπως για παράδειγμα μια ανώνυμη εταιρία) είτε φέρουν και συμπυκνώνουν εντός τους, είτε καλούν σε συνεργασία και σύμπραξη πολίτες από διάφορα οικονομικά στρώματα και όχι κατ’ ανάγκη συγκλίνοντα συμφέροντα, και αποβλέπουν σε διαφορετικούς σκοπούς (όπως για παράδειγμα φοιτητές από διαφορετικά οικονομικά στρώματα σε ένα πανεπιστήμιο ή μέτοχοι, διευθυντές και εργατοϋπάλληλοι σε μια επιχείρηση). Σε αντίθεση με τους οριζόντιους οργανισμούς (όπως για παράδειγμα συντεχνίες και συνδικάτα) που βασίζονται στη συμμετοχή και σύμπραξη πολιτών με ομοειδείς προσδοκίες και συμφέροντα και οι οποίες δύνανται να επεκταθούν σε αυτοδύναμη, συλλογική θέληση και πράξη. Είναι προφανές, λοιπόν, ότι η «κοινωνία των πολιτών», που δημαγωγικά ή λαϊκίστικα ή προς την εξυπηρέτηση πολιτικών και οικονομικών συμφερόντων συχνά ταυτίζεται σε μια ομοιογενή μάζα, το «λαό», στην ουσία και στο σύνολό της απαρτίζεται από άτομα, ομάδες, στρώματα και τάξεις, που αφενός διαφοροποιούνται οικονομικά, εισοδηματικά και ως προς το ρόλο που διαδραματίζουν στην οικονομική και παραγωγική διαδικασία, και αφετέρου καρπώνονται ανισόμετρα τον πλούτο που η κοινωνία παράγει και υφίστανται σε διαφορετικούς βαθμούς (ποσοτικά από μονεταριστική άποψη και αυξομείωσης του πλούτου, και ποιοτικά δια της κοινωνικής κινητικότητας, απασχόλησης, κτλ.) τα αποτελέσματα οικονομικών υφέσεων και κρίσεων. Κατά συνέπεια, αντιμετωπίζουν με διαφορετικές, πολλές φορές αποκλίνουσες προοπτικές την ιστορική πρόοδο, προσβλέπουν σε διαφορετικές εκδοχές της κοινωνικής και οικονομικής εξέλιξης, αντιδρούν ή συναινούν σε προτεινόμενες ρυθμίσεις διαδικαστικής και διαχειριστικής φύσεως, ανάλογα με τις προσδοκώμενες συνέπειες στην ποιότητά της ζωής τους.