Ανθρώπινα Δικαιώματα και Αστικές Ελευθερίες – 2 Προβληματισμός και προβληματική της πράξης

Σε μια εξιδανικευμένη κατάσταση ή ουτοπική κοινωνία, όπου η ελευθερία και τα δικαιώματα, ο χώρος και χρόνος του καθενός, εξισορροπούνται από και εναρμονίζονται με την ελευθερία του συνανθρώπου του, δηλαδή σε μια ιδανική κατάσταση κοινωνικής ισορροπίας και γαλήνης (ΝΒ: χωρίς προηγούμενο στην ανθρώπινη ιστορία) γίνεται φανερό ότι η ικανοποίηση του συνόλου των ελευθεριών, ατομικών (του αυτόνομου πολίτη – ατόμου μιας κοινωνίας) και κοινωνικών (του συνεταιρισμού και της συνεργασίας των ατόμων της κοινωνίας) δυνάμει εξασφαλίζεται από το σεβασμό σε καθένα και στο σύνολο των ελευθεριών που αναφέρονται στις διεθνώς αναγνωρισμένες διακηρύξεις. Ωστόσο, η πραγματικότητα της σύγχρονης κοινωνίας διίσταται από αυτό το ιδανικό και ιδεαλιστικό τοπίο των διακηρύξεων και των ευσεβών πόθων των συντακτών τους.  Η απόσταση της πανανθρώπινης διακήρυξης, δηλαδή του ποθητού και ιδεατού, από την πρακτική εφαρμογή και διαφύλαξη, επιβολή ή προστασία τους, διαμέσου ενός φορμαλιστικού πλαισίου συνταγμάτων και νόμων, της δικαιοσύνης και άλλων κρατικών μηχανισμών, καθιστά προβληματική την αποτίμησης της αξίας αυτών των ελευθεριών, ακόμα και στον αναπτυγμένο κόσμο της Δύσης. Το ιδανικό προσκρούει στην πολιτική πραγματικότητα και τη σύγκρουση αντιλήψεων, ιδεών και υλικών συμφερόντων.
Αν και η Διακήρυξη και το περιεχόμενο αστικών συνταγμάτων θέτουν ένα πλαίσιο συζήτησης και σημαντικά σημεία αναφοράς, και τελικά προδιαγράφουν την ελευθερία του ανθρώπου-πολίτη των αστικών κοινωνιών, επίμονα ερωτήματα εξακολουθούν να προβάλλονται. Και τούτο παρά την εμφατική ένταξη τους σε διεθνή και εθνικά νομοθετικά πλαίσια, τη συστηματική προσπάθεια κωδικοποίησής τους, τη συνεχιζόμενη νομική φιλολογία περί σεβασμού, παραβίασης, ερμηνείας υπό συνθήκες, παρερμηνείας ή αυθαίρετης ή υποκειμενικής ερμηνείας, κτλ., και κυρίως παρά τη θέσπιση θεσμών και αρχών και μηχανισμών για την επιτήρηση και εγγύησή τους από τα κράτη που τουλάχιστον θεωρητικά τα ασπάζονται και προσυπογράφουν.  

Τι, αυτός ο σήμερα κοινός πλέον τόπος και η οικουμενική παραδοχή και αποδοχή, αναγνώριση και επιβολή τους (πολλές φορές, με ρητές νομικές κυρώσεις) σημαίνει στην πράξη για την ελευθερία του ανθρώπου προσωπικά και των κοινωνικών συνόλων και τάξεων γενικότερα ή πως αυτός ο κοινός τόπος αποκτά ουσιαστικό περιεχόμενο και πραγματώνεται στη σύγχρονη καπιταλιστική κοινωνία; Πως η ενσωμάτωση των δικαιωμάτων του ανθρώπου στα νομικά συστήματα του αστικού κράτους επηρεάζει τη συμπεριφορά και κατ’ επέκταση την ελευθερία του ανθρώπου ατομικά και σε σχέση με τον συνάνθρωπό του;  Πως η ανάλυση, η εκάστοτε ερμηνεία τους με χρονικές και γεωγραφικές διαφοροποιήσεις, συνυφαίνεται με την εκάστοτε πολιτική πράξη και το οικονομικό και κοινωνικό γίγνεσθαι; Ή, γενικότερα, πως οι ελευθερίες αυτές συνδέονται με την ιστορική εξέλιξη και πως την επηρεάζουν - αν την επηρεάζουν, προς μια κατεύθυνση διεύρυνσης και ολοκλήρωσης της ελευθερίας του ανθρώπου – σε καθολικό, παγκόσμιο επίπεδο;  

Σε τελική ανάλυση, κατά πόσο η αξιωματική παραδοχή της παγκόσμιας διακήρυξης ότι “all human beings are born free and equal in dignity and rights” ισχύει στον κόσμο που ζούμε, όταν η πραγματικότητά γύρω μας κραυγαλέα διαψεύδει αυτήν την παραδοχή, παρά την οποιαδήποτε κρατική επιτήρηση και παρέμβαση; Καθώς είναι εμπειρικά και στατιστικά τεκμηριωμένο ότι το περιβάλλον στην αφετηρία της ανθρώπινης ζωής  έχει καθοριστική σημασία στην περαιτέρω εξέλιξη και καριέρα και των προσωπικών επιτευγμάτων του, τη διεύρυνση δηλαδή των “reason and conscience”, της δεύτερης αξιωματικής παραδοχής στη διακήρυξη, που είναι τελικά από τους σημαντικότερους όρους και προϋποθέσεις διεύρυνσης και κατάκτησης της ελευθερίας του. Ενώ αναγνωρίζουμε, λοιπόν, τις ανθρωπιστικές προθέσεις της διακήρυξης των δικαιωμάτων, επιφυλασσόμαστε ως προς την καθολική και δίκαιη απονομή τους, με δεδομένες τις δυσαρμονίες και ανισορροπίες που αναπτύσσονται στο εσωτερικό των ανθρώπινων κοινωνιών και εθνών και στις σχέσεις μεταξύ τους.

Από την άλλη μεριά, το αστικό κράτος (εννοώντας πάντα το κυρίαρχο, δυτικό μοντέλο του με μικρές παραλλαγές) προϋποτίθεται, αναδεικνύεται και προβάλλεται ως ο θεματοφύλακας και υπερασπιστής αυτών των δικαιωμάτων, σε αρκετές περιπτώσεις σε συνομοσπονδία με υπερεθνικούς οργανισμούς επιτήρησης (ΗΠΑ, ΕΕ, ΟΗΕ). To κράτος και οι πολιτικές ελευθερίες, που θεσπίζει και εγγυάται μέσω του νομικού συστήματος και των μηχανισμών απονομής δικαιοσύνης, είναι η αναγκαία συνθήκη, αν και όχι ικανή, για την αναγνώριση, επίτευξη και εγγύηση του συνόλου των ανθρώπινων ελευθεριών. Δηλαδή, η εγγύηση και διαφύλαξή τους προϋποθέτει την ύπαρξη ενός ταξικά και κοινωνικά ουδέτερου κράτους, στο οποίο ανατίθεται η εφαρμογή και διαφύλαξη των ελευθεριών στην πράξη. Αλλά και πάλι, η ιστορική εξέλιξη και αναβάθμιση του κράτους και των θεσμών του, ακόμα και στις πλέον ανεπτυγμένες αστικές κοινωνίες, προς ένα υποτίθεται ιδανικό μοντέλο που θα εξισορροπεί αποτελεσματικά την κοινωνία και την πάλη εντός της, και θα εξουδετερώνει αποτελεσματικά δυνάμεις που συμβιβάζουν τα δικαιώματα και ελευθερίες των πολιτών του, είναι αμφισβητήσιμη με επιχειρήματα και παραδείγματα αντλούμενα από την πρόσφατη ιστορική εμπειρία και σύγχρονη πραγματικότητα (παραδείγματος χάριν: ο ρόλος της αμερικάνικης κυβέρνησης και των ΜΜΕ ενόψει της στρατιωτικής επέμβασης στο Ιράκ το 2003, η εξασφάλιση «αξιοπρεπούς εργασίας» και ασφάλισης σε περιόδους οικονομικής κρίσης, οι ατέρμονες συζητήσεις περί θανατικής ποινής, η αντιπροσωπευτικότητα των εκλογικών συστημάτων, ο σχηματισμός μονοπωλίων στην διακίνηση της πληροφορίας, η διαχείριση του μεταναστευτικού προβλήματος, αναρίθμητες περιπτώσεις ανισοβαρούς εφαρμογής του νόμου, και πολλά άλλα, τρανταχτά και ασήμαντα).

Ενδεικτικά αναφέρουμε ότι η πολιτική και νομική συζήτηση, διαπραγμάτευση και αντιπαράθεση και πρακτική vis-à-vis των ανθρώπινων δικαιωμάτων εξακολουθεί να υφίσταται, ακόμα και στις αναπτυγμένες αστικές δημοκρατίες της Δύσης με ώριμη υποτίθεται αντίληψη περί ατομικών ελευθεριών και τον, φαινομενικά και σε θεωρητικό επίπεδο, σχεδόν καθολικό σεβασμό τους χάριν σε «σαφείς» συνταγματικές και νομικές διατυπώσεις. Ενώ, λοιπόν, στις δημοκρατίες της Δύσης τα ανθρώπινα δικαιώματα θεωρούνται δεδομένα, με λίγες παραλλαγές από έθνος σε έθνος και διαφορικές προεκτάσεις και προσαρμογές (π.χ., δικαιώματα ομοφυλοφίλων, εξίσωση δικαιωμάτων εθνικών μειονοτήτων, παροχή ιθαγένειας, ποινικό σύστημα), ωστόσο, η πραγματοποίηση και ενσωμάτωση τους στην καθημερινή ζωή και, κυρίως, η αποτελεσματικότητά τους στην ανάπτυξη της ελευθερίας του κάθε ατόμου χωριστά ή των ομάδων και τάξεων που απαρτίζουν τον κοινωνικό κορμό με κοινά συμφέρονται και επιδιώξεις, επαφίεται στη λειτουργία και τους μηχανισμούς ενός κράτους, ουδέτερου και προσηλωμένου θεματοφύλακα, εν μέσω μιας κοινωνίας εντός της οποίας αναπτύσσονται αντίθετες τάσεις και συγκρούσεις, σε συνδυασμό με δυνάμεις και επιδράσεις έξωθεν (πχ τρομοκρατία, πόλεμοι, φυσικές καταστροφές, οικονομικές κρίσεις, μετακινήσεις πληθυσμών)· και είναι, αφ’ ενός αυτές οι δυνάμεις που το κράτος καλείται να εξουδετερώσει, αλλά, αφ’ ετέρου, συμβιβάζουν και παρατρέπουν τον ρόλο του και καθιστούν την καθολική εφαρμογή του καταστατικού των ελευθεριών προβληματική.

Τέλος, οι κατηγορίες των ανθρώπινων δικαιωμάτων και ελευθεριών σχετίζονται μεταξύ τους και αλληλοεπηρεάζονται, ενώ πολλές φορές αντιφάσκουν (π.χ., ως παραπάνω, οι επιπτώσεις της πολιτικής στο σύστημα κοινωνικής ασφάλισης και παιδείας ή των εργασιακών δικαιωμάτων, μιας κατά τα άλλα «δημοκρατικής» κυβέρνησης εκλεγμένης με απόλυτο σεβασμό στο συνταγματικό καταστατικό του εκλέγειν και εκλέγεσθαι ή την συχνά εκδηλούμενη αντίφαση ανάμεσα στο δικαίωμα στην ιδιοκτησία και την εργασία ή την μεγάλη ατομική ιδιοκτησία και την «ισότητα απέναντι στο νόμο»). Κατά συνέπεια, η πρακτική αξιολόγηση τους, ο βαθμός πραγμάτωσής τους είναι σχετικός, ενώ η ιστορική τους αναβάθμιση ή υποβάθμιση, ανά έθνος ή και οικονομικό σύστημα ασυνεχής, σταδιακή, παραμένοντας πάντα σχετική. Παρά την ψευδαίσθηση μιας απόλυτης, διαχρονικής και παγκόσμιας ισχύος, αυτών των αστικών ελευθεριών και δικαιωμάτων, που έχει καλλιεργηθεί στην ιστορία της καπιταλιστικής κοινωνίας.