Albert Camus: Ενώπιον του Κενού (4)

Ευτυχία και Δημιουργια Χωρίς Αντίκρισμα
 
Η ζωή μας αποτελεί μια και μοναδική πρόσκληση και πρόκληση: για δράση, ευτυχία και δημιουργία. “A lucid invitation to live and to create, in the very midst of the desert.” Αυτό μάλλον μπορεί να θεωρηθεί αυτονόητο. Η ενσωμάτωση στο είναι της συνείδησής μας του εφήμερου χαρακτήρα της ύπαρξης, της τραγικότητας του τίποτε που θα διαδεχτεί το τέλος, με κανέναν τρόπο δεν πρέπει να οδηγεί στην απόρριψη αυτή της πρόσκλησης· ούτε στην απόρριψη κάθε αξίας που ο πολιτισμός στη χρονική στιγμή της ύπαρξής μας φανερώνει. Ο νιχιλισμός και η αυτοκτονία συνιστούν έλλειψη ψυχραιμίας και ψυχικής και πνευματικής συγκρότησης: αδυναμία να σταθούμε στο ύψος των περιστάσεων, ανικανότητα να αξιοποιήσουμε συνειδητό και στο έπακρο αυτή τη μοναδική στιγμή στην αιωνιότητα, μετά και πριν το μηδέν. 

Στην παραπάνω φράση του Camus είναι αξιοπρόσεκτη και, από μιαν άποψη, σημαντική η παράθεση των λέξεων «ευτυχία» και «δημιουργία» στην ίδια φράση. Η ευτυχία πρόχειρα μπορεί να οριστεί ως μια συνειδητή από το είναι, συγκριτικά εξυψωμένη από το μέσο όρο εσωτερική ψυχική και συναισθηματική κατάσταση: ηρεμίας, αρμονίας, αισθητικής ευχαρίστησης, που η στεναχώρια, η λύπη, η ασθένεια, ο θάνατος (και η ιδέα του), ο πόνος – ψυχικός και σωματικός, η ανησυχία και αγωνία, η αβεβαιότητα, τείνουν, δρώντας από μιαν αντίθετη κατεύθυνση, να μειώσουν ή απαλείψουν. Αλλά σε τι οδηγεί ή τι αναβαθμίζει αυτήν την κατάσταση; Η απάντηση βρίσκεται στην καθημερινή, αδιάκοπη, αέναη εξερεύνηση αισθητικών και αισθησιακών εμπειριών μέσα από τον κόσμο που μας περιβάλλει και που, άλλοτε αντανακλαστικά, άλλοτε μέσα από μια εσωτερική συνειδησιακή αντανάκλαση, ζύμωση και συνειδητή επεξεργασία αυτών των ερεθισμάτων και εντυπώσεων, θα τη μετατοπίσουν από ένα καθημερινό πλατώ σε ένα υψηλότερο επίπεδο, ως προς την ένταση και τη χρονική διάρκεια της.

Ο κόσμος βρίθει από τέτοιες κοινές εμπειρίες που επιδρούν στην ψυχική διάθεση θετικά σε διαφορετικούς βαθμούς: ο έρωτας, η συντροφιά και κουβέντες με φίλους, η απόλαυση της φυσικής ή ανθρώπινης ομορφιάς, το παιχνίδι, η αισθητική απόλαυση που προσφέρει μια καλλιτεχνική δημιουργία, κτλ. κτλ.  “To two men living the same number of years, the world always provides the same sum of experiences. It is up to us to be conscious of them.” Μηχανισμός για την κατάκτηση της «ευτυχίας» του Camus είναι, σχεδόν αποκλειστικά, η συνείδηση και ατομική θέληση, που ενεργούν κατά κάποιο τρόπο ως μέσα πειθαρχίας για την αναζήτηση αυτών των εμπειριών και διατηρούν τη συναίσθηση, επίγνωση και την επίδρασή τους στον ψυχικό μας κόσμο. Καθώς δεν υπάρχει αντικειμενικό μέτρο στη ζυγοστάθμιση και του ποιοτικού αντίκτυπού τους, με δεδομένη την διαφορετικότητα τους και τη διαφορετικότητα των ψυχών στις οποίες επιδρούν και του υποκειμενικού μεγέθους αυτής της επίδρασης τους, καθώς όλες ανεξαιρέτως έχουν πρόσκαιρο χαρακτήρα και η άσκησή τους επί της ψυχής και του νού είναι χρονικά πεπερασμένη κι εξασθενίζει με το χρόνο, στον «παράλογο» άνθρωπο του Camus, κεντρική σημασία αποκτά η (μετρήσιμη) ποσότητα αυτών των εμπειριών, που τελικά αποτυπώνονται και σωρεύονται ως αναμνήσεις.  Εν ολίγοις, η ζωή και η ευτυχία θα μετριέται από τον αριθμό και την ποικιλία των εμπειριών που ένας συνειδητός, σε συνεχή πνευματική εγρήγορση άνθρωπος θα συναισθανθεί στη διάρκεια της ζωής του: “Belief in the absurd is tantamount to substituting the quantity of experiences for the quality. If I admit that my freedom has no meaning except in relation to its limited fate, then I must say that what counts is not the best living but the most living… A man’s rule of conduct and his scale of values have no meaning expect through the quantity and variety of experiences he has been in a position to accumulate… On the one hand, the absurd teaches that all experiences are unimportant and, on the other, it urges towards the greatest quantity of experiences… All experiences are indifferent in this regard. There are some that do either a service or a disservice to man. They do him a service if he is conscious.”  Οι ζωές του μυθιστοριογράφου, του ηθοποιού, του Don Juan, όπως και αυτές του εικαστικού καλλιτέχνη, στις οποίες θα μπορούσαμε να προσθέσουμε κι άλλες περισσότερο προσαϊκές, όπως του ταξιδιώτη και περιπατητή, αναφέρονται ως παραδείγματα «παράλογων» υπάρξεων που επιδιώκουν αυτό το ζητούμενο. Το συνάθροισμα εμπειριών, η σούμα του παρελθόντος, των σκέψεων που έκαμε και συναισθημάτων που βίωσε από τον πλούτο των εμπειριών που αποκόμισε θα του επιτρέψουν τελικά τη συμφιλίωση με τον εαυτό του και το παρελθόν του. Θα επιφέρουν την αρμονία και το συμβιβασμό ανάμεσα σε μια ανήσυχη συνείδηση, μια θέληση που αναζητά την ευτυχία μέσα από τις εμπειρίες που προσφέρει η ζωή στον κόσμο, και αυτήν καθ’ αυτήν την ατομική ύπαρξη, πριν από την πτώση στο κενό.

Αλλά, τι συνιστά τη δημιουργία, τη άλλη μεριά του δίπτυχου μια «παράλογης» ζωής; Σε γενικές γραμμές, θα μπορούσε κάποιος να σκιαγραφήσει την έννοια της «δημιουργίας» ως την εξωτερίκευση σε ένα τελικό έργο, υλικό ή πνευματικό αντικείμενο, διαμέσου της εργασίας και συνεργασίας, των σκέψεων και ιδεών, των δεξιοτήτων -έμφυτων και επίκτητων- και του ατομικού ταλέντου. Ο Camus φαίνεται να αναφέρεται αποκλειστικά στην καλλιτεχνική δημιουργία κι επικαλείται την τέχνη ως κύριο πόλο αναφοράς, ως επίκεντρο δημιουργικότητας και φάρο δημιουργίας : “ Any thought that abandons unity glorifies diversity. And diversity is the home of art... Absurd joy par excellence is creation… In this universe, the work of art is the sole change of keeping his consciousness and fixing his adventures…” Η άποψη αυτή προκύπτει ως πόρισμα από μιαν έγκυρη διαπίστωση: ότι η τέχνη δεν θα είχε θέση σ’ έναν κόσμο απόλυτα λογικό και ξεκάθαρο στο νου του ανθρώπου, όπου κάθε αιτιατό δύναται να καθοριστεί και προσδιοριστεί επακριβώς από λογικά εξακριβωμένα αίτια. Με άλλα λόγια, η καλλιτεχνική έκφραση και δημιουργία αρχίζει στο σημείο όπου ο άνθρωπος έρχεται αντιμέτωπος με το «παράλογο» του κόσμου, εμφανίζεται στα όρια της λογικής ανάλυσης και ερμηνείας, καθόσον το μέτωπο της επιστημονικής, κοινωνικής και ιστορικής έρευνας και των γεγονότων και φαινομένων που απαιτούν εξήγηση ιστορικά διευρύνεται. Από τη σκοπιά αυτή γίνεται κατανοητή η έμφαση του Camus στην καλλιτεχνική δημιουργία. Εν τούτοις, η έννοια της «δημιουργίας» θα μπορούσε να επεκταθεί για να αγκαλιάσει την επιστημονική δημιουργία, τη «δημιουργική» ανάπτυξη μεθόδων και θεωριών για την εξήγηση φαινομένων και λύση προβλημάτων, πρακτικών και θεωρητικών, τη σχεδίαση εφαρμογών, και γενικά στην ύλη και τις ιδέες τις οποία πλάθουν η πνευματική και χειρωνακτική εργασία, και την οποία ενσωματώνουν. Όπως γράφηκε παραπάνω, αναγνώριση του «παραλόγου» δεν σημαίνει εγκατάλειψη της λογικής και των εργαλείων της, επιτρέποντας έτσι έναν ευρύτερο ορισμό της «δημιουργίας». Αυτού του είδους το δημιουργικό έργο δεν διεκδικεί μιαν αποφασιστική διείσδυση κι επικράτηση σε έναν κατά βάση παράλογο κόσμο, ούτε απαραίτητα επιζητεί ανταμοιβή από αυτό τον κόσμο, ούτε κάποια δικαίωση από και εις το μέλλον, αλλά αποκαλύπτει και στέκεται σε απλές, απτές αλήθειες, που ικανοποιούν τη ζωή του δημιουργού και, εν γνώσει ή αγνοία του, βελτιώνουν τη ζωή των συνανθρώπων του.

Όπως υπάρχει (κι αυτό το διαπιστώνουμε όλοι) εργασία μη δημιουργική, εργασία ρουτίνας και μηχανιστική, που σχεδόν μοναδικός σκοπός είναι να εξασφαλίζει τα προς το ζην του εργαζόμενου, ως απαραίτητος και πολλές φορές αναπόφευκτος όρος διαβίωσης, εφόσον αυτός συνειδητά αποφάσισε ή αναγκάστηκε εκ των πραγμάτων να καβαλήσει το άρμα του χρόνου και να τη ζήσει. Στην τελευταία περίπτωση, κι εφόσον δεν γίνεται αυτοσκοπός, η δράση στο χώρο ή στο περιθώριο της δουλειάς και ο ελεύθερος χρόνος αποτελούν τα μοναδικά καταφύγια δημιουργικότητας. Συχνά όμως αυτή η εργασία για το χρήμα, και μόνον αυτό, έχοντας ο άνθρωπος ολοκληρωτικά αποξενωθεί από το προϊόν της εργασίας του, γίνεται αυτοσκοπός, όπου ο χρόνος, καθώς στο σύστημά μας ισοδυναμεί με τη δημιουργία πλούτου και το χρήμα, μας στήνει παγίδα: “A man wants to earn money in order to be happy and his whole effort and the best of a life are devoted to the earning of that money. Happiness is forgotten; the means are taken for the end.” Αυτή την παγίδα, η σκέψη, θέληση και συνείδηση του ανθρώπου οφείλει να την αποφύγει. Το πρόβλημα της σχέσης και της αντιδιαστολής ζωής και εργασίας, γενικά του «νοήματος της ολότητας ζωής-εργασίας», οφείλει να τίθεται διαρκώς και με ανανεώσιμη ένταση από την «ανασκοπική» συνείδηση σε συνδυασμό με τα εκάστοτε εναλλακτικά ενδεχόμενα.

  

Διαπιστώνουμε ότι“creating is living doubly”, όπου ο άνθρωπος στέκεται απέναντι στο έργο του, χωρίς καμιά προσδοκία ανταμοιβής ή δικαίωσης, όπου ατενίζει το αντανακλασμένο και εξωτερικευμένο του είναι, τον κόσμο των ιδεών και συναισθημάτων και των στιγμών έμπνευσης ενσωματωμένων σε αυτό το έργο και δημιούργημα. Το πόνημα του δίνει την ευκαιρία να θεωρήσει αυτόν τον κόσμο, επιθεωρήσει, ίσως αναθεωρήσει και ξαναζήσει· να εξερευνάει διαρκώς καινούργια μονοπάτια, και ας χαθεί στα σκοτάδια. Από μια άλλη άποψη είναι μια μάχη, διαρκής και επίμονη μάχη απέναντι στο χρόνο, αν και εκ των προτέρων χαμένη. Τελικά, όμως, αυτό είναι προφανές: με τη δημιουργία, χωρίς προσδοκία για αναγνώριση και δικαίωση ή διαιώνιση, το σώμα, ο νους και η ψυχή βυθίζονται βαθύτερα στον εαυτό του και στον κόσμο γύρω τους.