Σκέψεις για την Ελευθερίας - 4 Επίλογος

Αν και προσπάθησα να αναλύσω και κατανοήσω την έννοια της ελευθερίας (ομολογουμένως, προς ίδιον όφελος), με τις αναγκαίες παρακάμψεις και τις διασυνδέσεις της με τον οικονομικό περίγυρο, τον πλούτο και την διανομή του, την πραγματικό χώρο και τον χρόνο, ωστόσο δεν πιστεύω ότι κατάφερα να απαντήσω ευκρινώς και συνοπτικά στα σημαντικότερα ερωτήματα που εξ αρχής έθεσα στον εαυτό μου. Είναι η διεύρυνση της ατομικής ελευθερίας του ανθρώπου εφικτή μέσα από τον σχετικά ασφυκτικό κλοιό που το κοινωνικό-οικονομικό σύστημα επιβάλλει? Είναι η αλλαγή του συστήματος αναγκαία προϋπόθεση για την ποιοτική αναβάθμισή της, με αναφορά στους κοινωνικούς μέσους όρους? Αν ναι, πόσο εφικτή, σε ποια κατεύθυνση και με ποιο τρόπο θα υλοποιηθεί  αυτή η προϋπόθεση, δηλαδή η ποιοτική αλλαγή, ο μετασχηματισμός του συστήματος, χωρίς αρνητικές παρενέργειες? Και ίσως το σημαντικότερο ερώτημα που αφορά αυτήν καθαυτή την προσωρινή μας ζωή, το σήμερα, το εδώ και τώρα: υπάρχει δυνατότητα ουσιαστικής διεύρυνσής της μέσα στα οριοθετημένα πλαίσια, εφόσον ο κοινωνικός μετασχηματισμός παραμένει μια ιδανική θεωρητική και αναπόδεικτη υπόθεση ή ουτοπία;   

Σε ατομικό επίπεδο, χρόνος και «καιρός», η διεύρυνση της γνώσης διαμέσου της πνευματικής ανάπτυξης και ολοκλήρωσης, ο πλούτος των εμπειριών, κύρια αισθητικών, και της πνευματικής ανάπτυξης, ατομικά και σε συνεργασία με συνανθρώπους, και της ούτως αποκτημένης γνώσης, που παρακάμπτουν το φαύλο κύκλο της παραγωγής-κατανάλωσης και του μηδενισμού του ατομικού χρόνου που αυτός επιφέρει, αντιστοιχούν σε σημεία προβληματισμού και υπερκερασμού πολλών από το όρια που το περιβάλλον επιβάλλει. Ενώ, λοιπόν, ο μετασχηματισμός της κοινωνίας προβάλλει ως μεταφυσικό ή ιδανικό ζητούμενο, η πεπερασμένη διάρκεια της ανθρώπινης ζωής και του συνόλου των εμπειριών στη διάρκειά της, επιβάλλει μια εξατομικευμένη και προσωπική αντιμετώπιση, που μέσα από τον ατομικό χρόνο, τον καιρό, την ποιοτική του διάσταση, και τη γνώση, τη διεύρυνση των πνευματικών οριζόντων, μπορεί να διερευνηθεί.

Ανθρώπινα Δικαιώματα και Αστικές Ελευθερίες – 3 Για το δικαίωμα στην ιδιοκτησία

Σύνηθες κεντρικό πρόβλημα στη φιλολογία επί του θέματος των ελευθεριών, κυρίως ανάμεσα σε πολιτικούς κύκλους, είναι η υπεκφυγή, η άρνηση να αντιμετωπίσει πως αυτές οι ελευθερίες εκφράζονται ή και αν πραγματώνονται στα όρια μιας ταξικής κοινωνίας και  κοινωνίας οικονομικών ανισοτήτων, και γενικά των ασύμμετρων δομών που διαμορφώνονται μέσα σε αυτήν και από αυτήν, σε εθνικά και διεθνή όρια. H πολιτική ζωή και σύστημα ενός κράτους, η κυβέρνησή του, ενώ αυτοανακηρύσσονται ως το μέσο που εγγυάται τις ελευθερίες των πολιτών της, τη διασφάλιση της λειτουργίας της κοινωνία των πολιτών, στην πράξη αυτός ο ρόλος συχνά έρχεται σε αντίθεση με την πράξη. 

Σχεδόν μονοσήμαντα και κατ’ εξακολούθηση οι ελευθερίες αυτές προτάσσονται ή συμφράζονται ως αφηρημένες έννοιες, που αφορούν αφηρημένα ανθρώπινα όντα και καταστάσεις - με καταφανή εξαίρεση το πολύ συγκεκριμένο δικαίωμα της ατομικής ιδιοκτησίας: “the liberty of man viewed as an isolated monad, withdrawn into himself… as a right of man not based on the association of man with man but rather on the separation of man from man.” Απεναντίας, η έκφραση και εξάσκηση αυτών των ελευθεριών είναι συνάρτηση της θέσης κάποιου στην ταξική διαστρωμάτωση της κοινωνίας και στη διαδικασία παραγωγής και στον καταμερισμό της κοινωνικής εργασίας, εκτός αν ο άνθρωπος είναι αποκομμένος ή απομονωμένος από αυτές. Το δικαίωμα στην ιδιοκτησία είναι κεντρικό, συγκεκριμένο, σε αντίθεση με την ελαστικότητα και παρερμηνευσιμότητα των άλλων, και το αντικείμενό του (αυτή καθαυτή η ιδιοκτησία) μετρήσιμο με μονεταριστικά μεγέθη και, στα πλαίσια του αστικού κράτους τουλάχιστον, αδιαμφισβήτητο. Σε σημαντικό βαθμό διαμορφώνει, έως και προσδιορίζει το βαθμό του σεβασμού και της ολοκλήρωσης, όπως και της ερμηνείας των άλλων δικαιωμάτων. 

Αλλά τι λογής ιδιοκτησία είναι αυτή που η διακήρυξη και τα συντάγματα κάθε έθνους υπερασπίζονται (από κλοπή, κατάσχεση, κτλ.) και προστατεύουν; Πως διακρίνεται η νόμιμη από την παράνομα αποκτημένη ιδιοκτησία; Πως διακρίνονται συνταγματικά οι διάφορες εκδοχές της ιδιοκτησίας; Παραδείγματος χάριν, η αποκτημένη από κληρονομικά δικαιώματα χωρίς έλεγχο της ιστορικής καταβολής και μεταβίβασης, η έμμεση και άμεση στα μέσα παραγωγής και στον έλεγχό τους, από την απλή ατομική, οικογενειακή ιδιοκτησία, που έχει αποκτηθεί μέσα από την προσωπική εργασία του ανθρώπου, υπάρχουν κάποια όρια μεγέθους ιδιοκτησίας που θα την καθιστούσαν μη προστατεύσιμη από τους αστικούς νόμους; Αν ο προσωπικός πλούτος εκφράζεται από την αξία των αγαθών που κάποιος κατέχει, δηλαδή της αξίας της ατομικής του ιδιοκτησίας, πως αυτή η συσσώρευση πλούτου αντανακλάται στις οικονομικές και κοινωνικές ανισότητες και πως αυτές οι ανισότητες επηρεάζουν ή συσχετίζονται με την έκφραση των δικαιωμάτων του ανθρώπου, συμπεριλαμβανομένου και αυτού της ιδιοκτησίας. Η παραγωγή πνευματικών και υλικών αγαθών και υπηρεσιών μιας κοινωνίας, διαμέσου της εργασίας, με σαφή ανισόμετρη συνεισφορά από τα διάφορα μέλη της, αναδιανέμεται επίσης ανισόμετρα και ασύμμετρα και σε σαφή αναντιστοιχία με την προσφορά του καθενός.  Ο αναδιανεμημένος ούτως πλούτος αποκρυσταλλώνεται σε ατομική ιδιοκτησία των πολιτών μιας κοινωνίας. Το δικαίωμα στην ιδιοκτησία τίθεται και προστατεύεται a posteriori, χωρίς σε κανένα βαθμό να υπεισέρχεται η ατομική συνεισφορά του καθενός στη δημιουργία του κοινωνικού πλούτου. Ενώ, εκ των υστέρων και πάλι, οι κάτοχοι μεγάλης ιδιοκτησίας, απολαμβάνουν στην πράξη και κατά κανόνα μεγαλύτερο εύρος των υπόλοιπων κοινωνικών, οικονομικών και πολιτιστικών δικαιωμάτων, αλλά και πολιτικών ελευθεριών: οι ανθρώπινες ελευθερίες γίνονται πλέον σχετικές, καταλήγουν ως συνάρτηση της συγκεκριμένης και μετρήσιμης ατομικής ιδιοκτησίας.  “The practical application of the right of liberty is the right of property… It lets every man find in other men not the realisation but rather the limitation of his own freedom …. Thus none of the so-called rights of man goes beyond the egoistic man, the man withdrawn into himself, his private interest and his private choice, and separated from the community as a member of civil society ...” 

Το σύνταγμα του αστικού κράτους, ενώ αναγνωρίζει την ισότητα των πολιτών του έναντι στο νόμο, στην εργασία, την παιδεία, κτλ. και καταργεί ρητά τις διακρίσεις ως προς τις ταξικές και φυλετικές καταβολές, στην εργασία, κτλ., και αναγνωρίσει κάθε πολίτη ως ίσο μέλος, ως μέλος με τα ίδια δικαιώματα και προνόμια, ταυτόχρονα επιτρέπει την ατομική ιδιοκτησία, τον προσεταιρισμό και οικειοποίηση υλικών αγαθών και τη συσσώρευσή τους χωρίς όρια, και τις διακρίσεις που αυτή η συσσώρευση και ανισόμετρη κατανομή του πλούτου συνεπάγεται. Η εμπορευματοποίηση και εισαγωγή καπιταλιστικών δομών παραγωγής σε τομείς όπως η απονομή δικαιοσύνης, τα μέσα μαζικής παραγωγής, το σωφρονιστικό σύστημα, η παροχή παιδείας και υγείας, πολυέξοδες διαφημιστικές προεκλογικές καμπάνιες παραμορφώνει περαιτέρω το σύνολο των ανθρώπινων δικαιωμάτων, παρεμποδίζει την εφαρμογή τους, διευρύνει την απόσταση ανάμεσα στη θεωρητική, καθολική αποδοχή και διακήρυξή τους και την καθημερινή πράξη. 

Στην πραγματικότητα ο άνθρωπος είναι ενταγμένος σε μια κοινωνική διαδικασία παραγωγής που έρχεται σε αντίθεση με την εξατομίκευση και ατομικότητα των αστικών ελευθεριών. Η ατομική ιδιοκτησία και το μέγεθος της, το δικαίωμα στην ατομική ιδιοκτησία, που ισοδυναμεί με το δικαίωμα της επιδίωξης του ατομικού συμφέροντος, αυτό το δικαίωμα περιχαρακώνει τον άνθρωπο από την κοινωνία και προσδιορίζει το σχετικό μέγεθος εξάσκησης των υπόλοιπων δικαιωμάτων. Ουσιαστικά οι ατομικές ελευθερίες στο σύνολό τους υποτάσσονται και καθορίζονται από αυτό το δικαίωμα στην ιδιοκτησία.