Στη διάρκεια της ιστορίας της ανθρωπότητας
και συνήθως συνακόλουθα επαναστατικών αλλαγών ή πολεμικών συγκρούσεων με κύριο
στόχο την αναδιανομή και περιχαράκωση του χώρου και πλούτου μεταξύ ατόμων,
ομάδων & φυλών, και εν τέλει «εθνών», μια σειρά από θεμελιώδη ανθρώπινα δικαιώματα
διαπιστώθηκαν και εν τέλει θεωρήθηκε αναγκαίο να διατυπωθούν σε έγγραφα
κειμήλια και ντοκουμέντα, όπως η Magna Carta, ο Bill of Rights [Αγγλία, 1689] και συναφείς κοινοβουλευτικές
πράξεις στο ΗΒ, η Déclaration des droits de l'homme et du citoyen [Γαλλία, 1789], o Bill of Rights στο Αμερικανικό Σύνταγμα [ΗΠΑ, 1891].
Η έννοια των δικαιωμάτων και ελευθεριών [liberties] του ανθρώπου παραμένει αντικείμενο φιλοσοφικής ανάλυσης και η κωδικοποίηση και διάκριση εκείνων που συνιστούν ένα ελάχιστο σύνολο βασικών, «αναφαίρετων», παγκόσμια αποδεκτών (δηλαδή ανεξάρτητα των εθνικών και κοινωνικών ιδιαιτεροτήτων και δομών και μηχανισμών σε έκαστο κράτος) δικαιωμάτων εξακολουθεί να απασχολεί ad hoc μορφωμένα συνταγματικά συμβούλια και προσωπικότητες («συνταγματολόγοι») και νομικά σώματα στο διεθνές και εθνικά επίπεδα. Όπως αμείωτο διατηρείται, αιώνες μετά την σταδιακή αναγνώρισή και διακήρυξή τους, το μέγεθος της νομικής, πολιτικής, κτλ. φιλολογίας που αναπτύχθηκε και αναπτύσσεται, ενώ αξίζει να σημειωθεί η κατάχρηση και διάχυση των σχετικών εννοιών (το δικαίωμα στην ιδιοκτησία, ελευθερία έκφρασης, το δικαίωμα σε αξιοπρεπή εργασία, κτλ.) στον πολιτικό λόγο, σε δυσαναλογία πολλές φορές με τον πρακτικό τους αντίκτυπο. Από ιστορική σκοπιά, το σύνολο αυτών των δικαιωμάτων αναδείχτηκε παράλληλα με τη εγκαθίδρυση και εδραίωση των αστικών κοινωνιών και των παρεμφερών αστικών κρατών και των μηχανισμών τους (νομοθετικών, κατασταλτικών, κοινωνικής ασφάλισης, κτλ.), από κατά κανόνα αντιπροσωπευτικά ομάδων και τάξεων συστήματα, παράλληλα και ως ένα βαθμό συνηγορούμενα από τις προσωρινές σοσιαλιστικές δημοκρατίες του 20ου αιώνα. Αποκρυσταλλώθηκαν μετά το τέλος του Β’ ΠΠ και του μετα-αποικιακού, παγκοσμιοποιημένου πλέον καπιταλιστικού συστήματος και μορφώθηκαν σε ένα lex Dei του ανθρώπου για την ανθρωπότητα. Οι τεχνολογικές επαναστάσεις που ακολούθησαν δικαιολογούν την διαρκή επεξεργασία και επαναπροσδιορισμό και επικαιροποίησή τους και, ιδιαίτερα, την ανάλυση της σχέσης τους με την καθημερινή ζωή και πράξη του «πολίτη» των αστικών δημοκρατιών.
Σήμερα, οι βασικές αναφορές στα ανθρώπινα δικαιώματα, και ίσως η πληρέστερη κατηγοριοποίηση και κωδικοποίηση τους, βρίσκεται στις παρακάτω πηγές: (α) The UN Universal Declaration of Human Rights [1948]· (β) The International Covenant of Civil & Political Rights [1966]· (γ) The International Covenant of Economic, Social & Cultural Rights [1966]. Η κριτική ανάλυση του καθεστώτος των ελευθεριών στον παγκοσμιοποιημένο καπιταλισμό, σε συνδυασμό με τα διάφορα μοντέλα κρατικής διακυβέρνησης (το δυτικό με ελάχιστες παραλλαγές από χώρα σε χώρα και το Κινέζικο γραφειοκρατικό, συν μερικές εξαιρέσεις ισλαμικών καθεστώτων, υπανάπτυκτων χωρών, κτλ.) μπορεί γενικά να στηρίζεται και αναφέρεται σε αυτές τις πηγές.
Κλείνοντας αυτά τα εισαγωγικά σχόλια, ας επαναλάβουμε έναν γενικά αποδεκτό, σημειωτικό, αν και σχηματικό διαχωρισμό ανάμεσα: (α) στα πολιτικά δικαιώματα (political & civil rights: το sine qua non δικαίωμα στη ζωή και μάλιστα ζωή «ελεύθερη» από εξωτερικούς φυσικούς καταναγκασμούς και βία, δουλεία ή καταναγκαστική εργασία, κράτηση και φυλάκιση χωρίς λόγο ή δικαστική εντολή, η ισότητα απέναντι στο νόμο, το δικαίωμα στην ιδιαιτερότητα, αλλά και της κινητικότητας στα πλαίσια της κοινωνίας και του κόσμου, η ελευθερία της σκέψης και της διαμόρφωσης της συνείδησης και της έκφρασης αυτής της σκέψης), που αφορούν το άτομο, και αποκλειστικά αυτό, ως αυτόνομο μέλος μιας ιδανικής κοινωνίας πολιτών - συμπληρωμένα από δικαιώματα και ελευθερίες που προϋποθέτουν τη συναναστροφή, τη συμφωνία και σύμπραξη με άλλα μέλη της κοινωνίας (το δικαίωμα της μόρφωσης συλλόγων, συνεταιρισμών και συνδικάτων, την συμμετοχή στο πολιτικό γίγνεσθαι, διαμέσου του εκλέγειν και εκλέγεσθαι)∙ (β) σε οικονομικά, κοινωνικά και πολιτιστικά δικαιώματα (economic, social & cultural rights: τα δικαιώματα σε αξιοπρεπή εργασία και αμοιβή για αυτήν την εργασία, στην ανάπαυση από την εργασία και τον ελεύθερο χρόνο, κοινωνική ασφάλιση για ευάλωτα μέλη της κοινωνίας και απόμαχους της εργασίας, το δικαίωμα στην παιδεία, και βέβαια το δικαίωμα στην ιδιοκτησία ατομικής και κοινής). Παρά τούτον τον διαχωρισμό, οι δύο κατηγορίες των ελευθεριών είναι αλληλένδετες και αλληλοεπιδρούν διαλεκτικά: παραδείγματος χάριν οι πολικές διαδικασίες και συμμετοχή ατόμων ή ομάδων σε πολιτικές αποφάσεις και οι επιπτώσεις που η πολιτική αυτή έχει στα οικονομικά δικαιώματα (την διεύρυνση ή καταπίεσή τους), όπως αυτό στην «αξιοπρεπή εργασία» ή σε κοινωνικά, όπως το εύρος και προσανατολισμός της παιδείας ή της κοινωνικής ασφάλισης.
Η έννοια των δικαιωμάτων και ελευθεριών [liberties] του ανθρώπου παραμένει αντικείμενο φιλοσοφικής ανάλυσης και η κωδικοποίηση και διάκριση εκείνων που συνιστούν ένα ελάχιστο σύνολο βασικών, «αναφαίρετων», παγκόσμια αποδεκτών (δηλαδή ανεξάρτητα των εθνικών και κοινωνικών ιδιαιτεροτήτων και δομών και μηχανισμών σε έκαστο κράτος) δικαιωμάτων εξακολουθεί να απασχολεί ad hoc μορφωμένα συνταγματικά συμβούλια και προσωπικότητες («συνταγματολόγοι») και νομικά σώματα στο διεθνές και εθνικά επίπεδα. Όπως αμείωτο διατηρείται, αιώνες μετά την σταδιακή αναγνώρισή και διακήρυξή τους, το μέγεθος της νομικής, πολιτικής, κτλ. φιλολογίας που αναπτύχθηκε και αναπτύσσεται, ενώ αξίζει να σημειωθεί η κατάχρηση και διάχυση των σχετικών εννοιών (το δικαίωμα στην ιδιοκτησία, ελευθερία έκφρασης, το δικαίωμα σε αξιοπρεπή εργασία, κτλ.) στον πολιτικό λόγο, σε δυσαναλογία πολλές φορές με τον πρακτικό τους αντίκτυπο. Από ιστορική σκοπιά, το σύνολο αυτών των δικαιωμάτων αναδείχτηκε παράλληλα με τη εγκαθίδρυση και εδραίωση των αστικών κοινωνιών και των παρεμφερών αστικών κρατών και των μηχανισμών τους (νομοθετικών, κατασταλτικών, κοινωνικής ασφάλισης, κτλ.), από κατά κανόνα αντιπροσωπευτικά ομάδων και τάξεων συστήματα, παράλληλα και ως ένα βαθμό συνηγορούμενα από τις προσωρινές σοσιαλιστικές δημοκρατίες του 20ου αιώνα. Αποκρυσταλλώθηκαν μετά το τέλος του Β’ ΠΠ και του μετα-αποικιακού, παγκοσμιοποιημένου πλέον καπιταλιστικού συστήματος και μορφώθηκαν σε ένα lex Dei του ανθρώπου για την ανθρωπότητα. Οι τεχνολογικές επαναστάσεις που ακολούθησαν δικαιολογούν την διαρκή επεξεργασία και επαναπροσδιορισμό και επικαιροποίησή τους και, ιδιαίτερα, την ανάλυση της σχέσης τους με την καθημερινή ζωή και πράξη του «πολίτη» των αστικών δημοκρατιών.
Σήμερα, οι βασικές αναφορές στα ανθρώπινα δικαιώματα, και ίσως η πληρέστερη κατηγοριοποίηση και κωδικοποίηση τους, βρίσκεται στις παρακάτω πηγές: (α) The UN Universal Declaration of Human Rights [1948]· (β) The International Covenant of Civil & Political Rights [1966]· (γ) The International Covenant of Economic, Social & Cultural Rights [1966]. Η κριτική ανάλυση του καθεστώτος των ελευθεριών στον παγκοσμιοποιημένο καπιταλισμό, σε συνδυασμό με τα διάφορα μοντέλα κρατικής διακυβέρνησης (το δυτικό με ελάχιστες παραλλαγές από χώρα σε χώρα και το Κινέζικο γραφειοκρατικό, συν μερικές εξαιρέσεις ισλαμικών καθεστώτων, υπανάπτυκτων χωρών, κτλ.) μπορεί γενικά να στηρίζεται και αναφέρεται σε αυτές τις πηγές.
Κλείνοντας αυτά τα εισαγωγικά σχόλια, ας επαναλάβουμε έναν γενικά αποδεκτό, σημειωτικό, αν και σχηματικό διαχωρισμό ανάμεσα: (α) στα πολιτικά δικαιώματα (political & civil rights: το sine qua non δικαίωμα στη ζωή και μάλιστα ζωή «ελεύθερη» από εξωτερικούς φυσικούς καταναγκασμούς και βία, δουλεία ή καταναγκαστική εργασία, κράτηση και φυλάκιση χωρίς λόγο ή δικαστική εντολή, η ισότητα απέναντι στο νόμο, το δικαίωμα στην ιδιαιτερότητα, αλλά και της κινητικότητας στα πλαίσια της κοινωνίας και του κόσμου, η ελευθερία της σκέψης και της διαμόρφωσης της συνείδησης και της έκφρασης αυτής της σκέψης), που αφορούν το άτομο, και αποκλειστικά αυτό, ως αυτόνομο μέλος μιας ιδανικής κοινωνίας πολιτών - συμπληρωμένα από δικαιώματα και ελευθερίες που προϋποθέτουν τη συναναστροφή, τη συμφωνία και σύμπραξη με άλλα μέλη της κοινωνίας (το δικαίωμα της μόρφωσης συλλόγων, συνεταιρισμών και συνδικάτων, την συμμετοχή στο πολιτικό γίγνεσθαι, διαμέσου του εκλέγειν και εκλέγεσθαι)∙ (β) σε οικονομικά, κοινωνικά και πολιτιστικά δικαιώματα (economic, social & cultural rights: τα δικαιώματα σε αξιοπρεπή εργασία και αμοιβή για αυτήν την εργασία, στην ανάπαυση από την εργασία και τον ελεύθερο χρόνο, κοινωνική ασφάλιση για ευάλωτα μέλη της κοινωνίας και απόμαχους της εργασίας, το δικαίωμα στην παιδεία, και βέβαια το δικαίωμα στην ιδιοκτησία ατομικής και κοινής). Παρά τούτον τον διαχωρισμό, οι δύο κατηγορίες των ελευθεριών είναι αλληλένδετες και αλληλοεπιδρούν διαλεκτικά: παραδείγματος χάριν οι πολικές διαδικασίες και συμμετοχή ατόμων ή ομάδων σε πολιτικές αποφάσεις και οι επιπτώσεις που η πολιτική αυτή έχει στα οικονομικά δικαιώματα (την διεύρυνση ή καταπίεσή τους), όπως αυτό στην «αξιοπρεπή εργασία» ή σε κοινωνικά, όπως το εύρος και προσανατολισμός της παιδείας ή της κοινωνικής ασφάλισης.
